Từ kinh tế sông lên kinh tế biển: bước ngoặt chiến lược của Cần Thơ
Chuyển từ mô hình “kinh tế sông” sang “kinh tế biển Cần Thơ” là quá trình thành phố tái cấu trúc không gian phát triển, ưu tiên khai thác không gian biển, chuỗi cảng, logistics và năng lượng tái tạo, để từ một đô thị trung tâm vùng trở thành cực tăng trưởng kinh tế biển và cửa ngõ hướng biển của toàn Đồng bằng sông Cửu Long, gắn với mục tiêu quốc gia biển mạnh đến 2045.
Động thái này không phải là khẩu hiệu, mà là sự lựa chọn có tính sống còn. Quán triệt Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, Cần Thơ đặt mục tiêu là cực tăng trưởng kinh tế biển hàng đầu của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và thuộc nhóm các trung tâm kinh tế biển mạnh quốc gia trong thời gian tới. Thành phố đồng thời chuyển vai từ “đô thị trung tâm hành chính – kinh tế” sang “cửa ngõ hướng biển” của toàn vùng. Nhìn ở góc độ cạnh tranh vùng, đây là nỗ lực thoát khỏi thế kẹt nội địa hóa của một đồng bằng vốn lâu nay bị hạn chế bởi hạ tầng và thiếu điểm tựa biển sâu.
Không gian biển mở ra lợi thế mới: từ luồng tàu đến năng lượng tái tạo
Sau sáp nhập với Sóc Trăng và Hậu Giang, Cần Thơ không chỉ rộng hơn về địa giới mà còn sở hữu không gian biển đủ lớn để định nghĩa lại kinh tế biển Cần Thơ. Thành phố hiện có 72 km đường bờ biển và 177 km tuyến hàng hải sông Hậu kết nối ra Biển Đông qua hai luồng tàu biển chính: luồng cho tàu tải trọng lớn vào sông Hậu và luồng hàng hải Định An – sông Hậu. Hai “mạch máu” này là tuyến vận tải biển trọng yếu phục vụ nhu cầu vận chuyển từ Campuchia ra Biển Đông và trong tương lai gần sẽ kết nối với cảng biển quốc tế Trần Đề.
Đáng chú ý, Cần Thơ không xem biển chỉ là nơi đặt cảng mà là nền tảng cho mô hình kinh tế biển đa ngành. Thành phố đang triển khai Khu kinh tế Trần Đề gắn với cảng biển quốc tế Trần Đề để hình thành một khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực, có hạ tầng kỹ thuật và xã hội đồng bộ, hiện đại; từ đó hình thành các cụm kinh tế biển gắn với Trung tâm kinh tế biển tại các xã, phường ven biển. Cùng lúc, lợi thế không gian biển đang được chuyển hóa thành các dự án điện gió ven biển, ngoài khơi và điện mặt trời cung cấp nguồn điện sạch trực tiếp cho khu công nghiệp, trung tâm logistics và nhà máy chế biến, phục vụ yêu cầu chứng chỉ năng lượng tái tạo của thị trường quốc tế.
Hạ tầng giao thông đa phương thức: điều kiện để trở thành cửa ngõ hướng biển
Nếu chỉ dựa vào địa lý, Cần Thơ khó trở thành cửa ngõ hướng biển có sức cạnh tranh. Nhiều năm qua, hạn chế về hạ tầng giao thông liên vùng được nhận diện là một trong những “điểm nghẽn” lớn cản trở sự bứt phá của Đồng bằng sông Cửu Long. Là đô thị trung tâm vùng, Cần Thơ nằm trên giao điểm các hành lang kết nối miền Tây với TP.HCM và các trung tâm kinh tế lớn, nhưng mạng lưới giao thông liên vùng thiếu đồng bộ đã làm yếu đi lợi thế tự nhiên đó.
Diện mạo hạ tầng giao thông Cần Thơ đang chuyển động theo hướng đa phương thức. Hệ thống hạ tầng liên vùng dần hình thành rõ nét với sự kết nối giữa cao tốc Bắc – Nam phía Đông, cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng, Cảng hàng không quốc tế Cần Thơ, hệ thống giao thông thủy nội địa và định hướng quy hoạch Cảng biển đặc biệt Trần Đề. Theo Quy hoạch thành phố thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến 2050, Cần Thơ định hướng hình thành 6 hành lang kinh tế trọng điểm với những vai trò chiến lược riêng biệt. Việc hợp nhất Cảng hàng không quốc tế Cần Thơ với cảng biển quốc tế Trần Đề và luồng hàng hải Định An – sông Hậu được kỳ vọng đưa Cần Thơ trở thành cửa ngõ logistic quốc tế duy nhất của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Đường sắt, logistics và bài toán nâng sức cạnh tranh vùng
Đột phá lớn tiếp theo nằm ở hạ tầng đường sắt. Đầu tháng 8/2026, UBND TP Cần Thơ và một tập đoàn tư nhân đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác, trong đó có nội dung nghiên cứu, đề xuất phương án khai thác hiệu quả dự án tuyến đường sắt TP.HCM – Cần Thơ đoạn qua địa bàn thành phố. Hai bên sẽ nghiên cứu mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) quanh nhà ga để khai thác hiệu quả quỹ đất và tổ chức không gian đô thị hợp lý, đồng thời đề xuất phương án kết nối tuyến đường sắt với mạng lưới giao thông đa phương thức và các trung tâm logistics trên địa bàn.
Dự án đường sắt TP.HCM – Cần Thơ, dài khoảng 175,2 km, đang được lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và dự kiến trình Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư trong năm 2026. Song song, UBND TP Cần Thơ đề nghị Bộ Xây dựng xem xét hỗ trợ đầu tư tuyến đường sắt chuyên dụng khoảng 80 km nối ga Cần Thơ với khu vực Cảng Trần Đề bằng nguồn vốn ngân sách trung ương. Khi các tuyến này được triển khai và kết nối với trung tâm logistics, cảng biển, cảng hàng không, cao tốc và đường thủy, Cần Thơ sẽ có thêm một “chân kiềng” quan trọng để hình thành hệ thống giao thông đa phương thức, qua đó nâng cao năng lực kết nối và giảm chi phí vận chuyển hàng hóa. Về bản chất, đây là bước tái cấu hình logistics vùng, với Cần Thơ là trục điều phối.
Thách thức song hành cơ hội và hàm ý chiến lược cho Đồng bằng sông Cửu Long
Cơ hội biển hóa Cần Thơ rõ ràng, nhưng đi cùng là những thách thức không nhỏ. Một mặt, thành phố đang đẩy mạnh thu hút đầu tư 30 dự án điện gió với tổng công suất 2.802,2 MW, trong đó 24 dự án đã được cấp chủ trương với quy mô 2.072,2 MW. Tiềm năng điện gió ngoài khơi ước tính khoảng 30.000 MW và khu vực nghiên cứu, khảo sát dự kiến đặt cách điểm đấu nối trên đất liền từ 22–30 km để đảm bảo an toàn luồng hàng hải. Mặt khác, việc khai thác khoáng sản cát biển tại khu B1 với trữ lượng cấp 333, 222 khoảng 680 triệu m3, trong đó 145 triệu m3 cấp 222 đủ đáp ứng nhu cầu vật liệu cho hạ tầng vùng, đặt ra yêu cầu quản trị tài nguyên và môi trường rất nghiêm ngặt.
Ở tầm vùng, chiến lược hướng biển của Cần Thơ mở ra cơ hội hình thành một cấu trúc kinh tế mới cho Đồng bằng sông Cửu Long, nơi giá trị không còn dừng ở chuỗi nông – thủy sản thô mà chuyển sang chuỗi giá trị sâu gắn với logistics, chế biến, năng lượng tái tạo và dịch vụ cảng biển. Nếu Cần Thơ thực sự trở thành cửa ngõ hướng biển và trung tâm giao thông đa phương thức, toàn vùng sẽ có điểm tựa để giảm chi phí vận chuyển, rút ngắn thời gian tiếp cận thị trường và nâng sức hấp dẫn với các dự án quy mô lớn. Tuy nhiên, để chuyển dịch này bền vững, chiến lược biển của Cần Thơ phải gắn chặt với quy hoạch vùng, bảo đảm lợi ích chia sẻ giữa các địa phương và đặt yếu tố sinh thái – xã hội ngang với tăng trưởng kinh tế.
