Từ “kinh tế sông” đến cửa ngõ kinh tế biển mới của đồng bằng
Chuyển dịch từ mô hình kinh tế dựa trên sông Hậu sang kinh tế biển Cần Thơ là chiến lược tái cấu trúc không gian phát triển, hạ tầng và ngành nghề nhằm đưa thành phố từ vai trò trung tâm nội vùng lên vị thế cửa ngõ giao thương biển Đông, gắn kết chặt chẽ hơn với mạng lưới logistics và chuỗi giá trị xuất khẩu toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Cốt lõi của bước ngoặt này là tư duy coi biển không chỉ là phần kéo dài của đất liền mà là không gian kinh tế mới, nơi cảng biển, khu kinh tế ven biển, hàng hải, năng lượng tái tạo và dịch vụ logistics trở thành động lực tăng trưởng chính.
Điểm đáng nói là Cần Thơ không tự chuyển mình trong khoảng trống chính sách. Thành phố đang quán triệt Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, qua đó đặt mục tiêu trở thành cực tăng trưởng kinh tế biển hàng đầu vùng Đồng bằng sông Cửu Long và nằm trong nhóm trung tâm kinh tế biển mạnh của quốc gia. Nói cách khác, đây không phải một tham vọng riêng lẻ mà là mảnh ghép quan trọng trong chiến lược biển quốc gia.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Cần Thơ mở rộng không gian từ đô thị bên sông Hậu ra đến khu vực ven biển và cửa biển Trần Đề. Thành phố hiện sở hữu 72 km bờ biển và 177 km tuyến hàng hải sông Hậu kết nối biển Đông qua hai luồng tàu chính, tạo lợi thế hiếm có trong vùng. Nếu trước đây Cần Thơ là “thủ phủ sông nước”, thì nay bài toán chiến lược là dám chấp nhận rủi ro, đầu tư mạnh vào biển để không bị tụt lại phía sau các trung tâm cảng biển khác của miền Nam.
Khu kinh tế Trần Đề: cực tăng trưởng thứ hai kéo dài ra biển Đông
Trái tim của chiến lược kinh tế biển Cần Thơ chính là Khu kinh tế Trần Đề. Thay vì tiếp tục dồn lực vào trung tâm cũ, dự thảo quy hoạch chung tổ chức không gian theo mô hình “2 cực - 5 hành lang phát triển”, trong đó trung tâm Cần Thơ hiện hữu là cực thứ nhất, còn Khu kinh tế biển Trần Đề được quy hoạch như cực tăng trưởng hướng biển thứ hai. Đây là lựa chọn mang tính bẻ lái cấu trúc phát triển: thay vì dừng ở sông Hậu, trục động lực của thành phố được kéo thẳng ra biển Đông.
Theo hồ sơ quy hoạch, Khu kinh tế biển Trần Đề được nghiên cứu với quy mô khoảng 40.000 ha, mang tính chất khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực; là đầu mối giao thương hàng hải quốc tế và trung tâm ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh cho Cần Thơ và cả Đồng bằng sông Cửu Long. Nói cách khác, Trần Đề không chỉ là một khu công nghiệp ven biển, mà là “phòng máy” mới của cả vùng, nơi cảng biển, công nghiệp chế biến, logistics và dịch vụ cao cấp cùng vận hành.
Cần Thơ đang triển khai Khu kinh tế Trần Đề tại khu vực ven biển, lấn biển gắn với cảng biển quốc tế Trần Đề, với mục tiêu xây dựng hạ tầng kỹ thuật và xã hội đồng bộ, hiện đại; hình thành các cụm kinh tế biển và trung tâm kinh tế biển tại các xã, phường ven biển. Trong bối cảnh nhiều đô thị biển bị sa lầy bởi phát triển bất động sản thuần túy, việc nhấn mạnh vai trò logistics, công nghiệp và khoa học công nghệ ở Trần Đề cho thấy một lựa chọn tương đối tỉnh táo: đặt sản xuất và liên kết vùng lên trước, rồi mới tính đến đô thị hóa.
Hạ tầng hai cực và bài toán kết nối toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long
Nếu chỉ có hai cực tăng trưởng mà thiếu hạ tầng kết nối, cấu trúc mới của Cần Thơ sẽ bị “gãy khúc”. Dự thảo quy hoạch thành phố đến năm 2050, tầm nhìn 2075 đặt trọng tâm vào hệ thống khung hạ tầng cấp vùng, với mạng lưới cao tốc, đường sắt, cảng biển và hàng không kết nối chặt hai cực Cần Thơ – Trần Đề. Đây là điểm khác biệt so với nhiều quy hoạch trước: không gian đô thị và hạ tầng được thiết kế như một hệ thống, chứ không phải các dự án rời rạc.
Không gian thành phố được tổ chức với hai hành lang Đông – Tây dọc sông Hậu và cao tốc Châu Đốc – Trần Đề, cùng ba hành lang Bắc – Nam theo trục cao tốc Cà Mau – TP.HCM, cao tốc N2 và cao tốc ven biển. Toàn bộ được kết nối bởi mạng lưới cao tốc, đường sắt, đường thủy và hàng không, trong đó có việc phát triển cảng Trần Đề, nâng cấp Cảng hàng không quốc tế Cần Thơ, kéo dài tuyến đường sắt TP.HCM – Cần Thơ đến Sóc Trăng – Cà Mau và kết nối cảng Trần Đề. "Việc hợp nhất Cảng hàng không Quốc tế Cần Thơ gắn với cảng biển quốc tế Trần Đề và luồng Định An – Sông Hậu sẽ đưa Cần Thơ trở thành cửa ngõ logistics quốc tế duy nhất của Đồng bằng sông Cửu Long".
Ở tầng vi mô, Cần Thơ xác định mình là trạm thu gom hàng lẻ, kho bãi xuất khẩu, giúp giảm chi phí logistics cho nông – thủy sản toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đây mới là đòn bẩy thực sự: khi trái cây, gạo, thủy sản có thể đi thẳng từ ruộng, ao ra cảng biển quốc tế gần nhất, người nông dân hưởng lợi từ chi phí giảm, còn doanh nghiệp có thêm biên độ cạnh tranh. Vấn đề không phải là Cần Thơ có thêm một cảng biển, mà là cả vùng có thêm một chuỗi logistics ngắn hơn, thông minh hơn.
Nền tảng quy hoạch mới: đô thị đa trung tâm, kinh tế biển và năng lượng sạch
Tầm nhìn kinh tế biển Cần Thơ không đứng riêng lẻ mà gắn với một mô hình đô thị mới: “thành phố đa trung tâm – đô thị nước – sinh thái – thông minh – thích ứng biến đổi khí hậu”. Dự thảo quy hoạch chung đang lấy ý kiến người dân trên toàn bộ địa giới hành chính khoảng 6.360,98 km2, đồng thời nghiên cứu cả không gian biển liên quan. Trong bức tranh đó, khu trung tâm Cần Thơ cũ, các đô thị mới, Ngã Bảy – nếu được chọn – và Khu kinh tế Trần Đề sẽ chia sẻ vai trò, tránh dồn nén quá mức vào một điểm như nhiều đại đô thị khác.
Quy hoạch cho thấy tham vọng dân số khoảng 4,8 triệu người năm 2035, 6,1 triệu người năm 2050 và 8,6 triệu người vào 2075. Để phục vụ cấu trúc đó, thành phố định hướng nhiều khu đô thị quy mô lớn như đô thị thể thao Olympic 3.400 ha, đô thị nước, khu đô thị đại học khoảng 400 ha và các khu TOD gắn giao thông công cộng. Cùng lúc, Cần Thơ được định hướng trở thành một trong bốn trung tâm giáo dục đại học lớn với Đại học Cần Thơ làm nòng cốt và phát triển mô hình đô thị đại học gắn nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Điểm đáng bàn là thành phố không chạy theo tăng dân số bằng mọi giá mà tập trung chính sách thu hút lao động nhập cư có chọn lọc để nâng chất lượng nhân lực công nghiệp, dịch vụ, du lịch.
Trên phương diện năng lượng – trụ cột không thể thiếu của kinh tế biển – Cần Thơ đang đặt cược vào điện gió và năng lượng tái tạo. Thành phố có 30 dự án điện gió với tổng công suất 2.802,2 MW, trong đó 24 dự án đã có chủ trương với 2.072,2 MW, cùng tiềm năng điện gió ngoài khơi ước khoảng 30.000 MW. Thời gian tới, thành phố mở rộng khảo sát điện gió ngoài khơi cách điểm đấu nối trên đất liền 22–30 km, đảm bảo an toàn luồng hàng hải và đã nhận đề xuất nghiên cứu của bốn nhà đầu tư. Nếu làm tốt, Cần Thơ không chỉ có nguồn điện sạch cho khu công nghiệp, trung tâm logistics, chế biến mà còn có thể cấp chứng chỉ năng lượng tái tạo cho nông – thủy sản, nâng giá trị xuất khẩu của cả vùng.
Cơ hội cho Đồng bằng sông Cửu Long và những điều Cần Thơ phải tránh
Điểm tích cực lớn nhất của chuyển dịch này là khả năng nâng vị thế cạnh tranh và kết nối thương mại toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Từ một trung tâm nội vùng, Cần Thơ được định hướng thành cửa ngõ kết nối đồng bằng với biển Đông và quốc tế. Khi Khu kinh tế Trần Đề vận hành như đầu mối giao thương hàng hải quốc tế và Cần Thơ trở thành cửa ngõ logistics duy nhất của vùng, bài toán “đồng bằng giàu nhưng khó xuất khẩu trực tiếp” mới có cơ hội được giải nghiêm túc. Đó không chỉ là chuyện tăng trưởng GDP trên 10%/năm như mục tiêu quy hoạch đề ra, mà là câu chuyện nâng vị thế toàn vùng trên bản đồ thương mại thế giới.
Tuy vậy, rủi ro cũng không ít. Áp lực lên môi trường biển, tài nguyên cát, vùng ven biển và sinh kế truyền thống là rất lớn khi thành phố xác định tài nguyên cát biển khu B1 có trữ lượng 680 triệu m3, trong đó 145 triệu m3 có thể phục vụ hạ tầng và san lấp. Nếu thiếu kiểm soát, bài học sụt lún, xói lở ở nhiều nơi có thể lặp lại. Ngược lại, nếu Cần Thơ kiên định định hướng phát triển cảng biển, năng lượng sạch, logistics và khoa học công nghệ, đồng thời giữ được đô thị nước – sinh thái – thích ứng biến đổi khí hậu như trong quy hoạch, thành phố có cơ hội trở thành hình mẫu cho quá trình “hướng biển” của các địa phương khác.
Kết luận lại, chuyển trục từ kinh tế sông sang kinh tế biển Cần Thơ là bước đi táo bạo nhưng hợp thời: bám sát chiến lược quốc gia biển, tận dụng không gian ven biển mới sau sáp nhập, xây dựng cấu trúc hai cực với Khu kinh tế Trần Đề và hệ thống hành lang giao thông liên vùng. Thành công hay thất bại sẽ phụ thuộc vào ba điểm: tốc độ triển khai hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng giữ cân bằng giữa tăng trưởng và sinh thái. Nếu làm được, Cần Thơ sẽ không chỉ là “thủ phủ miền Tây” mà là cửa ngõ kinh tế biển của cả Đồng bằng sông Cửu Long.
