Dự án 52.000 tỷ đồng và lý do bị soi kỹ
Dự án cao tốc Quảng Ngãi Kon Tum là tuyến đường dài hơn 136 km, tổng mức đầu tư dự kiến hơn 52.000 tỷ đồng, được chia làm hai giai đoạn và được kỳ vọng mở trục kết nối Đông - Tây, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh cho khu vực miền Trung và Tây Nguyên. Đây không chỉ là một công trình giao thông, mà là phép thử lớn về cách chúng ta đánh giá tính khả thi kinh tế của các dự án hạ tầng quy mô rất lớn trước khi Quốc hội phê duyệt.
Ngày 15/10, Đoàn công tác Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội do ông Nguyễn Minh Sơn dẫn đầu đã làm việc với UBND tỉnh Quảng Ngãi về dự án cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum. Việc một ủy ban của Quốc hội trực tiếp “soi” hồ sơ cho thấy dự án 51.500 tỷ đồng theo cách gọi quen miệng không thể được xem như một đề xuất địa phương thông thường, mà phải đủ sức thuyết phục khoảng 500 đại biểu Quốc hội về cả hiệu quả lẫn rủi ro. Nếu không trả lời rành mạch các câu hỏi ngay từ bây giờ, khả năng chậm hoặc không được thông qua chủ trương là hoàn toàn có thể xảy ra.
Những điểm mờ trong tính khả thi kinh tế - xã hội
Theo phương án đang nghiên cứu, giai đoạn 1 của cao tốc Quảng Ngãi Kon Tum (2026-2030) có tổng mức đầu tư khoảng 50.169 tỷ đồng, giai đoạn 2 (2031-2035) khoảng 1.881 tỷ đồng. Dự án dự kiến ảnh hưởng đến 896 hộ dân, đòi hỏi phương án bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư phải được tính toán kỹ, vừa bảo đảm tiến độ, vừa không làm xáo trộn đời sống người dân. Đây là chi phí xã hội không nhỏ, nhưng đến nay các con số về lợi ích kinh tế cụ thể vẫn chưa được công bố rõ ràng trong hồ sơ.
Đoàn công tác của Ủy ban Kinh tế và Tài chính yêu cầu tỉnh Quảng Ngãi và đơn vị tư vấn rà soát toàn bộ hồ sơ, cập nhật số liệu, làm rõ cơ sở xác định quy mô, tổng mức đầu tư và phương án phân kỳ, bảo đảm phù hợp khả năng huy động nguồn lực và hiệu quả khai thác công trình. Nói cách khác, câu hỏi cốt lõi về tính khả thi kinh tế vẫn chưa được trả lời: với hơn 52.000 tỷ đồng, tuyến cao tốc này sẽ tạo ra bao nhiêu giá trị gia tăng, bao nhiêu việc làm, bao nhiêu nguồn thu mới cho ngân sách? Nếu không lượng hóa được, mọi lời hứa về “động lực tăng trưởng” chỉ dừng ở mức khẩu hiệu.
Hướng tuyến, nút giao và bài toán kết nối vùng
Một trong những điểm then chốt của tính khả thi kinh tế là khả năng kết nối vùng. Dự án cao tốc Quảng Ngãi Kon Tum được định vị như trục Đông - Tây mới, đi qua khu vực Măng Đen, nhằm khai thác quỹ đất dọc tuyến, phát triển du lịch và mở rộng giao thương với Lào, Campuchia. Tuy nhiên, để những lợi ích này không chỉ là kỳ vọng, hồ sơ dự án phải chứng minh cụ thể các hành lang kinh tế, khu công nghiệp, đô thị, điểm du lịch sẽ được kết nối như thế nào, trong khung thời gian nào.
Dự án hiện dự kiến bố trí 9 nút giao, với khoảng cách từ 4 km đến 32 km. Các đại biểu yêu cầu nghiên cứu lại vị trí và khoảng cách các nút giao để phù hợp quy hoạch, nhu cầu đi lại, vận chuyển hàng hóa, cũng như khả năng kết nối các trung tâm đô thị và mạng lưới giao thông hiện hữu. Nếu nút giao đặt sai chỗ, tuyến cao tốc có thể biến thành “đường tránh” đúng nghĩa, nơi xe chỉ chạy qua mà không tạo ra sức sống kinh tế cho các địa phương. Ngược lại, nếu thiết kế khéo, đây có thể là xương sống mới cho liên kết miền Trung – Tây Nguyên.
Nguồn vốn, vật liệu và rủi ro tiến độ trước mốc 2030
Tỉnh Quảng Ngãi dự kiến giai đoạn 1 của dự án dài khoảng 132 km, phần còn lại khoảng 4 km sẽ triển khai ở giai đoạn 2. Nguồn vốn giai đoạn 1 dự kiến bố trí từ kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030 và các nguồn bổ sung theo quy định, trong đó địa phương cam kết khoảng 2.047 tỷ đồng cho bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư. Vấn đề là khả năng cân đối nguồn vốn này chưa được chứng minh thuyết phục, trong bối cảnh nhiều dự án hạ tầng khác cũng đang “xếp hàng” chờ ngân sách.
Theo kế hoạch, nếu các cơ chế, chính sách được Quốc hội thông qua tại kỳ họp tháng 11/2026, dự án sẽ được phê duyệt và khởi công chậm nhất đầu quý III/2027, với thời gian thi công khoảng 2,5 đến 3 năm, phấn đấu hoàn thành trước 2030. Tuy nhiên, các đại biểu cảnh báo rủi ro lớn về nguồn vật liệu xây dựng, khi nhu cầu đất, đá rất lớn nhưng thủ tục đánh giá tác động môi trường và cấp phép mỏ có thể kéo dài. Nếu không chuẩn bị sớm về vật liệu, nhân lực, máy móc, bãi thải, mục tiêu hoàn thành trước 2030 dễ trở thành một mốc thời gian mang tính chính trị hơn là kế hoạch khả thi.
Hồ sơ phải đủ sức thuyết phục 500 đại biểu Quốc hội
Ông Nguyễn Minh Sơn nhấn mạnh cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum là công trình “rất cần thiết”, có ý nghĩa thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường kết nối vùng và phục vụ quốc phòng, an ninh. Nhưng ông cũng yêu cầu hồ sơ phải làm rõ hơn hiệu quả đầu tư, khả năng kết nối hành lang kinh tế Đông - Tây, khai thác quỹ đất hai bên tuyến và tạo động lực phát triển du lịch Măng Đen. Nói cách khác, sự cần thiết là điều kiện cần, còn tính khả thi kinh tế mới là điều kiện đủ để Quốc hội phê duyệt.
Để kịp tiến độ trình Quốc hội, tỉnh Quảng Ngãi được yêu cầu phối hợp chặt với các bộ, khẩn trương hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ, bảo đảm gửi sang Quốc hội trước ngày 25/10 theo yêu cầu của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Đây không chỉ là cuộc chạy đua với thời gian, mà là cuộc kiểm tra về chất lượng chuẩn bị dự án. Nếu hồ sơ tiếp tục chung chung, thiếu số liệu và phân tích, dự án cao tốc Quảng Ngãi Kon Tum rất dễ bị yêu cầu chỉnh sửa nhiều vòng, kéo dài thêm vài năm nữa. Ngược lại, nếu trả lời thẳng các câu hỏi về hiệu quả, nguồn vốn, kết nối vùng và tác động xã hội, dự án có cơ hội trở thành hình mẫu mới cho cách làm hạ tầng lớn, minh bạch và có trách nhiệm.
