Dự án 136km, 52.000 tỷ đồng: tham vọng lớn nhưng không thể phê duyệt bằng niềm tin
Dự án cao tốc Quảng Ngãi Kon Tum là kế hoạch đầu tư công 52.000 tỷ đồng cho tuyến đường bộ cao tốc dài khoảng 136km, đi qua 13 xã phường, nhằm tạo hành lang kết nối Đông – Tây, thúc đẩy logistics và phát triển kinh tế – xã hội miền Trung, nhưng hiện đang bị chất vấn mạnh về tính khả thi dự án đường bộ, từ nguồn vốn, hướng tuyến đến tác động môi trường và đời sống người dân. Ngày 15/10, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đã làm việc với UBND tỉnh Quảng Ngãi để soi kỹ hồ sơ tiền khả thi của dự án cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum. Theo báo cáo, tuyến dài khoảng 136,2km với tổng mức đầu tư hơn 52.000 tỷ đồng, chia hai giai đoạn, trong đó giai đoạn 1 từ 2026-2030 khoảng 50.169 tỷ đồng, giai đoạn 2 từ 2031-2035 khoảng 1.881 tỷ đồng. Đây không còn là câu chuyện xây thêm một tuyến đường, mà là quyết định chiến lược về hạ tầng giao thông miền Trung với quy mô tài chính khổng lồ.
Hiệu quả kinh tế – xã hội: không thể chỉ nói hay, phải đo bằng con số
Tỉnh Quảng Ngãi khẳng định việc sớm đầu tư hoàn thành cao tốc Quảng Ngãi Kon Tum là cấp thiết vì 5 lý do: cụ thể hóa chủ trương phát triển hạ tầng giao thông và liên kết vùng; giải quyết điểm nghẽn kết nối trên hành lang Đông – Tây; tăng cường kết nối các cực tăng trưởng; bảo đảm quốc phòng, an ninh; và nâng cao hiệu quả khai thác lâu dài. Nghe thì thuyết phục, nhưng Ủy ban Kinh tế và Tài chính yêu cầu phải lượng hóa rõ ràng: thời gian di chuyển giảm bao nhiêu, tiết kiệm chi phí logistics thế nào, hành lang logistics mới cho miền Trung sẽ tạo thêm bao nhiêu giá trị gia tăng. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Dự án này rất cần thiết. Tuy nhiên, để thuyết phục 500 đại biểu Quốc hội, đề nghị tỉnh Quảng Ngãi tiếp tục rà soát, bổ sung, làm rõ hiệu quả và sự cần thiết của tuyến đường”. Nếu các chỉ số không được làm rõ, dự án dễ bị nhìn như một khoản chi khổng lồ mà lợi ích vẫn mơ hồ.
Nguồn vốn và tiến độ: bài toán cân đối trong 119.000 tỷ đồng cao tốc trọng điểm
Điểm nhạy cảm nhất của dự án chính là tiền. Trong giai đoạn 2026-2030, Chính phủ dự kiến ưu tiên khoảng 119.000 tỷ đồng cho ba dự án cao tốc trọng điểm: Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, Bảo Hà - Lai Châu và Quảng Ngãi - Kon Tum. Khi hai dự án phía Bắc đã dự kiến lần lượt khoảng 60.000 tỷ đồng và 50.000 tỷ đồng, câu hỏi đặt ra là hơn 50.000 tỷ đồng cho cao tốc Quảng Ngãi Kon Tum sẽ được phân bổ từ đâu, cơ cấu vốn thế nào để bảo đảm tính khả thi. Tỉnh Quảng Ngãi mới chỉ cam kết khoảng 2.047 tỷ đồng vốn địa phương cho bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư, dự kiến trình HĐND thông qua vào tháng 11/2026. Trong khi đó, kế hoạch khởi công muộn nhất quý III/2027 và hoàn thành trong dưới 3 năm đòi hỏi dòng vốn ổn định, không gián đoạn. Nếu bài toán nguồn lực không được giải đáp thuyết phục, tiến độ 2030 khó có thể là mốc thực tế mà chỉ là mục tiêu chính trị trên giấy.
Đất rừng, 896 hộ dân và địa hình đèo Vi Ô Lắk: chi phí xã hội không thể xem nhẹ
Đằng sau những con số về tăng trưởng là cái giá xã hội rất cụ thể. Dự án dự kiến chiếm dụng khoảng 1.454,36ha đất, trong đó có 405,42ha rừng tự nhiên, 303,4ha rừng trồng, 321,88ha đất chưa có rừng và 423,66ha đất ngoài ba loại rừng; khoảng 207,49ha rừng phải chuyển mục đích sử dụng. Khoảng 896 hộ dân bị ảnh hưởng, trong đó 246 hộ phải tái định cư. Ủy ban Kinh tế và Tài chính yêu cầu các khu tái định cư phải bảo đảm hạ tầng thiết yếu và xã hội, giúp người dân có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời áp dụng cơ chế bồi thường ở mức cao nhất. Chưa kể, địa hình phức tạp, độ chênh cao lớn, đặc biệt đoạn qua đèo Vi Ô Lắk, khiến chi phí kỹ thuật và rủi ro thi công tăng đáng kể. Nếu những tác động lên rừng phòng hộ, đất trồng lúa, nơi đổ thải và sinh kế người dân không được tính toán minh bạch, dự án sẽ phải đối mặt với phản ứng xã hội ngay khi triển khai.
Trước khi Quốc hội “bấm nút”: cần một hồ sơ đủ sức thuyết phục, không chỉ là bản vẽ đẹp
Cao tốc Quảng Ngãi Kon Tum có tiềm năng trở thành trục hạ tầng giao thông miền Trung quan trọng, tạo hành lang kinh tế Đông – Tây, khai thác quỹ đất hai bên tuyến, kết nối các cực tăng trưởng như Măng Đen và mở ra không gian phát triển mới. Nhưng tiềm năng không tự động biến thành hiệu quả. Trước khi Quốc hội phê duyệt, hồ sơ dự án phải trả lời rõ ràng ba nhóm câu hỏi: hiệu quả kinh tế – xã hội được lượng hóa bằng số liệu; nguồn vốn và cơ chế đầu tư công 52.000 tỷ đồng được cân đối hợp lý; và chi phí xã hội – môi trường được giảm thiểu, bù đắp thỏa đáng. Nếu tỉnh Quảng Ngãi chỉ trông chờ vào các chính sách đặc thù, chỉ định thầu hay điều chỉnh quy hoạch mà không củng cố lập luận bằng dữ liệu, dự án khó thuyết phục được 500 đại biểu Quốc hội. Một quyết định hạ tầng ở tầm vùng phải dựa trên bằng chứng, chứ không phải kỳ vọng.
