PISA 2025 Việt Nam: Một kết quả khó chấp nhận nhưng không thể bỏ qua
PISA 2025 Việt Nam là đợt đánh giá quốc tế về năng lực học sinh 15 tuổi, đo khả năng sử dụng kiến thức Khoa học, Toán, Đọc hiểu và giải quyết vấn đề trong môi trường số để xử lý tình huống thực tế, qua đó phản chiếu mức độ hiệu quả của hệ thống giáo dục trong việc chuẩn bị năng lực cốt lõi cho công dân tương lai.
Theo kết quả sơ bộ PISA 2025 do OECD công bố ngày 8/9/2026, học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Khoảng 7.353 học sinh từ 194 trường tham gia khảo sát, đại diện cho khoảng 1,109 triệu học sinh 15 tuổi, tương đương 71% nhóm tuổi này. Đây là lần đầu các em làm bài hoàn toàn trên máy tính, phải đọc văn bản số, văn bản đa phương thức, điều hướng giữa nhiều màn hình, bảng biểu và dữ liệu động – một yêu cầu cao hơn đáng kể so với làm bài trên giấy.
Điều đáng chú ý không phải là thứ hạng, mà là câu hỏi: học sinh Việt Nam có thể làm gì với những gì đã học, đặc biệt là khi phải đọc, hiểu và ra quyết định trong thế giới số. Ở góc độ này, điểm mạnh Khoa học và Toán khó bù đắp cho lỗ hổng nghiêm trọng ở đọc hiểu cơ bản.
59% chưa đạt đọc hiểu cơ bản: Lỗ hổng năng lực chứ không phải chuyện điểm số
Trong khung đánh giá PISA, Mức 2 được xem là mức năng lực cơ bản – ngưỡng tối thiểu để học sinh bắt đầu dùng kiến thức xử lý những tình huống quen thuộc trong đời sống. Ở Đọc hiểu, chỉ 41% học sinh Việt Nam đạt từ Mức 2 trở lên, trong khi trung bình OECD là 69%. Nói cách khác, khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA. Đây không phải chênh lệch “vài điểm số” mà là một vết nứt ở nền móng năng lực học sinh.
Cùng lúc, kết quả cho thấy 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên ở Khoa học (gần mức 74% của OECD) và 58% ở Toán (so với 65% của OECD). Tỷ lệ học sinh đạt mức năng lực cao (Mức 5–6) lại rất thấp: 2% ở Khoa học, 4% ở Toán và gần 0% ở Đọc hiểu, thấp hơn khá nhiều so với trung bình OECD. Những con số này đặt giáo dục Việt Nam trước hai yêu cầu song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông, nhất là đọc hiểu cơ bản, đồng thời nuôi dưỡng nhóm học sinh có năng lực ở mức cao.
Một câu nói có thể trích dẫn từ kết quả này là: “Khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA”. Nếu coi đọc hiểu là kỹ năng sống còn để học và để sống, thì đây không chỉ là một chỉ báo chuyên môn, mà là vấn đề phát triển quốc gia dài hạn.
Đọc hiểu: Không chỉ là chuyện Ngữ văn mà là năng lực nền cho mọi môn học
Điểm yếu đọc hiểu thường bị hiểu nhầm là “học sinh học kém Ngữ văn”. Cách nhìn này quá hẹp, vì PISA đo khả năng đọc để sử dụng thông tin trong nhiều ngữ cảnh thực tế chứ không phải năng lực phân tích tác phẩm văn học. Kết quả sơ bộ nhấn mạnh: đọc hiểu cần được ưu tiên và “đây không chỉ là việc của môn Ngữ văn”.
Muốn giải một bài Toán có lời văn, hiểu một hiện tượng Khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng, học sinh đều cần biết đọc, chọn thông tin quan trọng, so sánh và đưa ra nhận xét. Khi 59% học sinh chưa đạt đọc hiểu cơ bản, điều đó có nghĩa là hàng triệu em đang phải học các môn khác với một “bộ công cụ” bị thiếu mũi nhọn quan trọng nhất.
Vì vậy, việc rèn đọc hiểu cần được thực hiện trong tất cả môn học. Mỗi tiết Toán, Lý, Hóa, Sử, Địa phải là nơi học sinh luyện đọc câu hỏi, đọc dữ liệu, đọc lập luận, chứ không chỉ giải cho xong bài tập. Nếu nhà trường vẫn coi đọc hiểu là “việc riêng” của giáo viên Ngữ văn, PISA 2025 chỉ là vòng thi đầu tiên của một chuỗi thất bại kéo dài.
Thách thức cho chương trình GDPT mới trong bối cảnh học sinh ngập trong công nghệ và AI
Một nghịch lý đang diễn ra: học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày dùng thiết bị số tại trường cho việc học – cao hơn mức 1,7 giờ của OECD. 94% học sinh dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập; 86% dùng AI để tóm tắt văn bản và 88% dùng để soạn thảo văn bản cho bài tập. Tuy vậy, chỉ khoảng 70% cho biết đã được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra. Nghĩa là số em “dùng AI” cao hơn đáng kể số em “biết nghi ngờ AI”.
Đây là thách thức trực diện với chương trình GDPT mới (chương trình giáo dục phổ thông 2018). Trong khi phần lớn học sinh tham gia PISA 2025 vẫn học theo chương trình 2006 ở cấp THCS, kết quả lần này là lời nhắc mạnh mẽ rằng đổi mới chương trình không thể dừng ở việc viết lại sách. Việc đổi mới dạy học và đánh giá theo chương trình 2018 cần tiếp tục theo hướng tăng khả năng vận dụng, gắn với tình huống thực tế và đòi hỏi học sinh phải đọc kỹ, đặt câu hỏi, kiểm tra nguồn thông tin.
Đọc hiểu trong thời AI không chỉ là hiểu nội dung, mà còn là năng lực kiểm chứng thông tin, nhận ra câu trả lời sai hoặc thiếu căn cứ và dùng AI để hỗ trợ thay vì thay thế suy nghĩ của mình. Nếu chương trình GDPT mới không xem đây là yêu cầu bắt buộc, khoảng cách giữa “thành thạo công nghệ” và “hiểu mình đang đọc gì” sẽ ngày càng rộng hơn.
Điểm sáng về thái độ học tập và kiên trì: Nền tảng cho một cuộc cải tổ nghiêm túc
Mặt tích cực là PISA 2025 không vẽ nên bức tranh u ám toàn diện. Kết quả cho thấy học sinh Việt Nam chăm học, kiên trì, nhận được sự hỗ trợ tích cực của giáo viên và thích ứng nhanh với công nghệ. Khoảng 82% học sinh cho biết tò mò về nhiều vấn đề; 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ trở nên khó; chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. Mức độ đi học chuyên cần cũng tốt hơn trung bình OECD.
Ở chiều hỗ trợ, 90% học sinh nói giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em, 85% cho biết giáo viên giảng đến khi học sinh hiểu và 89% nhận được hỗ trợ thêm khi cần – cao hơn rõ rệt so với mức trung bình OECD. Khoảng 52% học sinh tin rằng năng lực của mình có thể tiến bộ nếu cố gắng và được hướng dẫn đúng. Đây là “tài sản mềm” quý giá mà nhiều hệ thống giáo dục phát triển còn phải ghen tỵ.
Vấn đề không phải là học sinh thiếu cố gắng, mà là hệ thống chưa cho các em cơ hội luyện đúng năng lực. Chính vì vậy, bước tiếp theo không thể chỉ là “nhắc nhở tăng cường đọc hiểu”, mà phải là một kế hoạch cải tổ dạy học và đánh giá dựa trên dữ liệu PISA, với trọng tâm là đọc hiểu trong mọi môn, hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm và thu hẹp khoảng cách cơ hội học tập giữa các nhóm học sinh.
Kết luận lại, 59% học sinh chưa đạt đọc hiểu cơ bản là một báo động đỏ – nhưng trong một hệ thống có học sinh kiên trì, giáo viên tận tâm và khả năng thích ứng công nghệ tốt, báo động này có thể trở thành khởi điểm cho một cuộc cải cách giáo dục nghiêm túc, thay vì chỉ là một con số được nhắc lại vài ngày rồi trôi vào quên lãng.
