PISA 2025 Việt Nam nói gì về năng lực đọc hiểu của học sinh?
PISA 2025 Việt Nam là kỳ đánh giá học sinh 15 tuổi trong một kỳ thi quốc tế do OECD tổ chức, đo năng lực Khoa học, Toán, Đọc hiểu và giải quyết vấn đề bằng máy tính, cung cấp bức tranh toàn cảnh về kỹ năng đọc, hiểu và vận dụng kiến thức của học sinh trong bối cảnh thế giới số, qua đó giúp các nhà hoạch định chính sách xác định mức đọc hiểu cơ bản và những khoảng trống của giáo dục phổ thông hiện nay.
Kết quả sơ bộ cho thấy 7.353 học sinh thuộc 194 trường tham gia PISA 2025, đại diện cho hơn 1,1 triệu học sinh 15 tuổi, tương đương 71% nhóm tuổi này. Học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm giải quyết vấn đề bằng máy tính. Đáng chú ý, chỉ 41% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên ở Đọc hiểu, trong khi trung bình OECD là 69%, đồng nghĩa khoảng 59% học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo tiêu chí PISA.
Điểm nhấn khác: đây là lần đầu Việt Nam chuyển từ làm bài trên giấy sang làm trên máy tính. Điều này không chỉ thay đổi công cụ làm bài, mà còn kéo theo yêu cầu đọc văn bản số, văn bản đa phương thức, điều hướng giữa nhiều màn hình, xử lý dữ liệu động – những kỹ năng đọc mới mà chương trình hiện hành chưa thực sự chuẩn bị đầy đủ.
Nghịch lý chăm chỉ – điểm đọc thấp: Lỗ hổng nằm ở đâu?
Nếu chỉ nhìn vào thái độ học tập, bức tranh PISA 2025 khá sáng: 82% học sinh cho biết tò mò về nhiều vấn đề, 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ khó, và chỉ 12% nghĩ đi học là lãng phí thời gian. 87% học sinh tìm đến giáo viên khi cần, 90% hỏi bạn khi chưa hiểu, trong khi 90% nói giáo viên Khoa học quan tâm từng em, 85% cho biết giáo viên giảng đến khi hiểu và 89% được hỗ trợ thêm khi cần. Đây là những con số mà nhiều hệ thống giáo dục mơ ước.
Thế nhưng, trên nền tảng chăm chỉ và hỗ trợ đó, hơn một nửa học sinh vẫn chưa đạt đọc hiểu cơ bản. Nghịch lý này phơi bày: vấn đề không nằm ở nỗ lực cá nhân, mà ở cách giáo dục Việt Nam thiết kế mục tiêu, chương trình và kiểm tra. Khi lớp học vẫn thiên về ghi nhớ, khi các đề kiểm tra ưu tiên tái hiện thông tin thay vì yêu cầu phân tích, lập luận và đối chiếu nguồn, học sinh khó đạt mức năng lực mà PISA gọi là Mức 2 – tức có thể dùng kiến thức để xử lý những tình huống quen thuộc trong thực tế.
Nói cách khác, chúng ta đang dạy chăm chỉ, dạy tuân thủ, nhưng chưa dạy đủ sâu về kỹ năng đọc hiểu, đọc phê phán và đọc trong môi trường số. PISA 2025 chỉ là chiếc gương soi rõ hơn khoảng cách đó.
Đọc hiểu không chỉ là việc của môn Ngữ văn
Một thông điệp quan trọng từ kết quả PISA 2025 là: đọc hiểu phải trở thành năng lực trục xuyên suốt toàn bộ giáo dục Việt Nam, chứ không thể tiếp tục bị khóa chặt trong môn Ngữ văn. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nhấn mạnh cần rèn đọc hiểu trong tất cả môn học, cho học sinh làm quen với bài viết, bảng, biểu đồ, hình ảnh và dữ liệu. Đây không chỉ là khuyến nghị kỹ thuật, mà là yêu cầu thay đổi tư duy dạy học.
Khi đề PISA yêu cầu đọc văn bản số, điều hướng nhiều màn hình, xử lý lượng thông tin lớn, học sinh chỉ làm được nếu từng môn học đã dạy cách đọc hướng dẫn thí nghiệm, đọc biểu đồ Toán, đọc bản đồ Địa lý, đọc tài liệu lịch sử – không phải để chép lại, mà để đặt câu hỏi và kiểm chứng. Mức độ kiểm tra thường xuyên cũng cần thay đổi: thay vì chỉ chấm đúng–sai ở từng câu hỏi, giáo viên phải xem ai đang “bơi” trong biển chữ, ai không hiểu đề, ai không theo kịp văn bản số để hỗ trợ sớm, đặc biệt ở vùng khó khăn và nhóm có ít điều kiện học tập.
Nếu lớp học vẫn coi “đọc đề cẩn thận” là lời nhắc chung chung, thay vì một năng lực được dạy có chủ đích, thì khoảng 59% học sinh dưới chuẩn sẽ khó thu hẹp.
Khoảng cách cơ hội và cú sốc chuyển đổi sang môi trường số
PISA 2025 cũng phơi bày khoảng cách cơ hội học tập: nhóm học sinh có điều kiện thuận lợi nhất cao hơn nhóm khó khăn nhất 87 điểm Khoa học, gần bằng khoảng cách trung bình OECD là 86 điểm. Hoàn cảnh gia đình vẫn in dấu đậm nét trên kết quả học. Điều này cho thấy mọi chính sách nâng chuẩn đọc hiểu cơ bản nếu không tính đến chênh lệch vùng miền, kinh tế–xã hội sẽ chỉ làm đẹp số trung bình, nhưng bỏ lại phía sau đúng những em cần hỗ trợ nhất.
Một biến số khác là cú chuyển đổi sang thi trên máy tính. Đề Đọc hiểu PISA giờ yêu cầu đọc văn bản số, văn bản đa phương thức, điều hướng giữa nhiều nguồn, đọc bảng, biểu đồ, dữ liệu động, quản lý thời gian trên môi trường số và thao tác chuột, bàn phím. Trong khi đó, học sinh Việt Nam dùng thiết bị số trung bình 2,2 giờ mỗi ngày cho học tập và 1,5 giờ cho hoạt động không học tập, đều cao hơn mức OECD.
Nghĩa là học sinh có khá nhiều thời gian trước màn hình, nhưng phần lớn không được hướng dẫn cách đọc thông tin số một cách có phê phán. Khi 94% học sinh dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 82% dùng để nghiên cứu sơ bộ chủ đề mới, 86% dùng để tóm tắt văn bản và 88% dùng để soạn thảo văn bản, câu hỏi không còn là có cho phép dùng AI hay không, mà là: nhà trường đã dạy đủ kỹ năng đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin và nhận ra câu trả lời sai hay thiếu căn cứ hay chưa.
Từ dữ liệu PISA đến hành động: Không thể dừng ở xếp hạng
Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định kết quả PISA không nên chỉ nhìn qua điểm số hoặc thứ hạng, mà phải phân tích sâu theo vùng miền, giới tính, hoàn cảnh gia đình, môi trường học tập và kết hợp với dữ liệu trong nước. Đồng thời, những con số hiện tại đặt giáo dục Việt Nam trước hai nhiệm vụ song song: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông, nhất là Đọc hiểu, và tạo điều kiện phát triển nhóm học sinh có năng lực cao.
Ở cấp chính sách, PISA 2025 cần được xem là đường chuẩn để điều chỉnh chương trình, tài liệu và cách đánh giá. Việc đổi mới dạy học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 phải đi xa hơn “viết lại sách”, hướng tới tăng khả năng vận dụng, đọc hiểu và giải quyết vấn đề trong hoàn cảnh thực. Hỗ trợ học sinh khó khăn phải tiếp tục là ưu tiên, từ mô hình trường nội trú vùng biên đến các chính sách bù đắp cơ hội học tập.
Ở cấp nhà trường và lớp học, trọng tâm cần chuyển rõ rệt sang kỹ năng đọc: đọc chậm để hiểu, đọc rộng để so sánh, đọc sâu để phản biện, đọc số để không bị đánh lừa bởi dữ liệu. PISA 2025 đã gửi đi một cảnh báo rõ ràng: nếu không coi đọc hiểu cơ bản là “chuẩn tối thiểu cho mọi học sinh”, giáo dục Việt Nam sẽ đánh mất chính nền móng của mọi cải cách còn lại.
