PISA 2025 nói gì về năng lực đọc hiểu của học sinh Việt Nam?
PISA 2025 Việt Nam là cuộc đánh giá năng lực của học sinh 15 tuổi trong các lĩnh vực khoa học, toán, đọc hiểu và giải quyết vấn đề bằng máy tính, nhấn mạnh khả năng vận dụng kiến thức vào các tình huống đời sống chứ không chỉ đo mức độ ghi nhớ, qua đó phản ánh khá trung thực chất lượng giáo dục và kỹ năng đọc học sinh trong bối cảnh số hóa mạnh mẽ hiện nay.
Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) đã công bố kết quả PISA 2025 ngày 8/9, với sự tham gia của 91 quốc gia và khoảng 765.000 học sinh. Ở Việt Nam, 7.353 học sinh thuộc 194 trường tham gia, đại diện cho hơn 1,1 triệu học sinh 15 tuổi, tương đương 71% tổng số người 15 tuổi. Kết quả cho thấy học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Nghe có vẻ không quá tệ, nhưng khi soi vào tỉ lệ đạt mức năng lực cơ bản (mức 2), bức tranh lập tức trở nên đáng lo.
Chỉ 41% học sinh vượt mức 2 ở Đọc hiểu, thấp rất xa so với mức 69% của trung bình OECD; điều đó có nghĩa là khoảng 59–60% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo chuẩn PISA. Trong khi đó, 71% đạt mức 2 trở lên ở Khoa học, gần bằng mức 74% của OECD, và 58% đạt mức này ở Toán, so với 65% của OECD. Cú chênh lệch lớn giữa khoa học – toán và đọc hiểu cho thấy vấn đề không nằm ở trí tuệ hay sự chăm học, mà nằm ở gốc rễ: kỹ năng đọc hiểu cơ bản chưa được xây dựng như một nền tảng bắt buộc.
Nghịch lý: học sinh chăm, giáo viên hỗ trợ sát sao nhưng đọc hiểu vẫn yếu
Điều trớ trêu là PISA 2025 lại ghi nhận học sinh Việt Nam có thái độ học tập rất tích cực: 82% tò mò về nhiều vấn đề, 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ khó và chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. Mức độ chuyên cần cũng tốt hơn trung bình OECD: chỉ 4% nghỉ học không phép ít nhất một ngày, 9% bỏ tiết và 32% đi học muộn, đều thấp hơn khá nhiều so với các tỉ lệ 22%, 24%, 50% của OECD. Nói cách khác, chúng ta không thiếu sự chăm chỉ và kỷ luật; thứ thiếu là cách dạy và cách học giúp học sinh đọc, hiểu, suy luận và phản biện từ văn bản.
Thêm vào đó, học sinh mô tả một môi trường mà giáo viên rất sát sao: 90% cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em, 85% nói giáo viên giảng đến khi học sinh hiểu và 89% nhận được hỗ trợ thêm khi cần, trong khi các tỉ lệ này của OECD chỉ là 69%, 69% và 73%. Đây là một câu trích dẫn đáng suy ngẫm: “90% học sinh Việt Nam cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em, cao hơn nhiều so với mức 69% trung bình OECD”. Rõ ràng, sự tận tâm của giáo viên chưa tự động chuyển thành năng lực đọc hiểu; hệ thống dạy – học của giáo dục Việt Nam đang dồn lực vào việc giảng giải và luyện bài, chứ không phải vào việc giúp học sinh tự đọc, tự hiểu và xử lý thông tin.
Một nghịch lý khác là khả năng thích ứng với công nghệ của học sinh cao đến mức gây choáng: 94% dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 82% dùng AI để nghiên cứu sơ bộ chủ đề mới, 86% dùng để tóm tắt văn bản và 88% dùng để soạn thảo văn bản cho bài tập. Nhưng chỉ khoảng 70% cho biết đã được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra. Học sinh đang đọc, tóm tắt, sao chép và dán hơn bao giờ hết, nhưng lại thiếu kỹ năng đọc hiểu cơ bản để phân biệt thông tin tốt – xấu, đúng – sai. Khi kỹ năng đọc hiểu yếu, AI không phải là công cụ hỗ trợ, mà có thể trở thành cái nạng khiến năng lực suy nghĩ bị teo dần.
Đọc hiểu không phải chuyện riêng của môn Ngữ văn
Một trong những thông điệp quan trọng nhất từ PISA là: đọc hiểu là kỹ năng nền, không phải một môn học. Bộ GD&ĐT đã thẳng thắn thừa nhận rằng đọc hiểu cần được ưu tiên, và đây không chỉ là việc của môn Ngữ văn. Muốn giải một bài toán có lời văn, hiểu một hiện tượng khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng, học sinh đều phải biết chọn lọc thông tin quan trọng, so sánh, đưa ra nhận xét – những thao tác cốt lõi của đọc hiểu. Khi khoảng 59% học sinh chưa đạt đọc hiểu cơ bản, điều đó nghĩa là hơn nửa thế hệ trẻ khó có thể học tốt bất kỳ môn nào ở bậc cao hơn, chứ đừng nói đến việc thích ứng với thế giới số đầy thông tin nhiễu.
PISA cũng nhắc chúng ta rằng mức 2 là “mức năng lực cơ bản”, nơi học sinh bắt đầu có thể dùng kiến thức và thông tin để xử lý các tình huống quen thuộc trong thực tế. Vậy mà ở Đọc hiểu, gần như không có học sinh nào đạt mức 5 hoặc 6, trong khi trung bình OECD là 6%. Đây không chỉ là khoảng trống ở đáy, mà còn là thiếu hụt nghiêm trọng ở nhóm năng lực cao – những người sẽ dẫn dắt đổi mới trong tương lai. Giáo dục Việt Nam vì thế phải đối diện với hai yêu cầu song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu, đặc biệt là đọc hiểu, đồng thời vẫn tạo điều kiện phát triển nhóm học sinh xuất sắc.
Nhìn từ góc độ chương trình, việc đổi mới dạy học và đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được khuyến nghị tiếp tục theo hướng tăng khả năng vận dụng. Không thể tiếp tục kiểm tra chủ yếu bằng câu hỏi tái hiện và học thuộc lòng. Cách tiếp cận và kỹ thuật đánh giá của PISA nên được chọn lọc và áp dụng để thiết kế các nhiệm vụ gắn với bối cảnh thực tiễn, buộc học sinh phải giải thích, lập luận, xử lý thông tin, giải quyết vấn đề và phản biện. Tuy nhiên, mục tiêu là cải thiện dạy và học, chứ không biến PISA thành một kỳ thi mới, càng không tổ chức luyện thi PISA. Khi giáo dục Việt Nam vẫn coi trọng điểm số hơn năng lực thực, mọi nỗ lực đổi mới sẽ bị bóp méo.
Giáo viên có thể làm gì để tăng kỹ năng đọc hiểu trong mọi môn?
Nếu coi đọc hiểu là trách nhiệm chung, mỗi giáo viên – từ Toán, Lý, Hóa đến Lịch sử, Địa lý – phải xem lại cách mình thiết kế bài học. Hiện nay, nhiều tiết học dừng ở việc thầy cô “dịch” đề, “diễn giải” văn bản, rồi yêu cầu học sinh lặp lại. Để chữa lỗ hổng đọc hiểu cơ bản, giáo viên cần chuyển từ “giảng hộ” sang “dẫn dắt học sinh tự đọc”. Điều này có thể bắt đầu bằng những bước rất cụ thể: cho học sinh đọc đề dài, gạch từ khóa, tự tóm tắt yêu cầu; yêu cầu giải thích bằng lời của mình thay vì chép lại câu chữ; yêu cầu đối chiếu hai đoạn văn, hai nguồn dữ liệu và chỉ ra điểm giống – khác.
Trong môn Khoa học, có thể tăng các bài tập đọc biểu đồ, bảng số liệu, mô tả thí nghiệm bằng lời – đúng tinh thần PISA là xử lý tình huống gắn với thực tế. Trong Toán, nên cho nhiều bài có lời văn phức tạp thay vì toàn dạng “thuần kỹ thuật”. Mỗi câu hỏi trắc nghiệm có thể kèm thêm một câu hỏi ngắn yêu cầu giải thích vì sao chọn đáp án đó, nhằm buộc học sinh không chỉ tính đúng mà còn hiểu đúng. Các bài kiểm tra cũng cần đo lường khả năng diễn giải và lập luận, không chỉ nội dung kiến thức. Khi 52% học sinh tin rằng năng lực bản thân có thể tiến bộ nhờ nỗ lực và hướng dẫn đúng cách, giáo viên hoàn toàn có cơ sở để đầu tư thời gian cho những thay đổi này.
Ngoài ra, giáo viên cần dạy học sinh sử dụng công cụ số và AI như một trợ lý đọc hiểu chứ không phải “đọc hộ”. Ví dụ, yêu cầu học sinh so sánh tóm tắt do AI tạo ra với tóm tắt của chính mình; thảo luận xem AI bỏ sót hay hiểu sai điểm nào; chỉ rõ cách kiểm tra độ tin cậy của thông tin được AI cung cấp. Việc 94% học sinh dùng chatbot AI trong học tập nhưng số được dạy cách kiểm tra nội dung AI thấp hơn nhiều là một lỗ hổng mà giáo viên có thể và nên lấp đầy. Đọc hiểu trong kỷ nguyên số không chỉ là đọc chữ, mà còn là đọc thuật toán, đọc nguồn, đọc ngữ cảnh.
Phụ huynh cần thay đổi thái độ: bớt luyện đề, thêm đọc và trò chuyện
Khi nghe con “điểm PISA thấp”, nhiều phụ huynh dễ phản xạ bằng cách… mua thêm sách luyện đề. Đó là phản ứng sai hướng. PISA không phải kỳ thi để luyện, mà là tấm gương chỉ ra việc dạy – học của chúng ta đang tạo ra kiểu năng lực nào. Nếu hơn nửa số học sinh 15 tuổi không đạt đọc hiểu cơ bản, nghĩa là gia đình cũng đã quá lâu đặt ưu tiên vào điểm số, thành tích, thi cử, thay vì xây dựng thói quen đọc và trò chuyện với con từ nhỏ. Thói quen đọc ở nhà – từ đọc truyện, đọc báo đến đọc hướng dẫn sử dụng – mới là “tập gym” thường xuyên cho cơ bắp đọc hiểu.
Phụ huynh có thể làm ba việc đơn giản nhưng hiệu quả. Thứ nhất, dành thời gian đọc cùng con: cùng đọc một bài báo, một đoạn truyện, rồi hỏi con hiểu gì, thấy gì thú vị hoặc chưa rõ. Thứ hai, khuyến khích con đặt câu hỏi và tranh luận về những gì đọc được, thay vì chỉ kiểm tra xem con “thuộc bài chưa”. Thứ ba, giám sát việc sử dụng thiết bị số: nếu con dành 2,2 giờ mỗi ngày trên thiết bị cho việc học và 1,5 giờ cho hoạt động không phục vụ học tập, thì điều quan trọng không phải là cắt hết, mà là hướng con đến những nội dung đòi hỏi đọc sâu hơn video ngắn hay tóm tắt AI.
Cuối cùng, phụ huynh cần chấp nhận một sự thật khó nghe: nếu con làm bài kiểm tra trên lớp tốt nhưng vẫn yếu đọc hiểu, thì vấn đề nằm ở cách chúng ta đang đo lường và khen thưởng. Hãy hỏi giáo viên không chỉ về điểm số, mà về khả năng đọc và hiểu của con trong các môn học khác nhau. Hãy ủng hộ nhà trường khi họ đổi mới cách dạy – cách kiểm tra, dù điều đó có thể khiến điểm số ban đầu “xấu” hơn. Giáo dục Việt Nam chỉ thay đổi thực sự khi nhà trường, giáo viên và phụ huynh cùng thống nhất rằng kỹ năng đọc hiểu cơ bản quan trọng hơn bất kỳ bảng xếp hạng nào.
