Khủng hoảng đọc hiểu cơ bản: Con số báo động từ PISA 2025
Đọc hiểu cơ bản là mức năng lực mà học sinh có thể dùng kiến thức và thông tin để xử lý những tình huống quen thuộc trong thực tế, bao gồm hiểu văn bản, chọn lọc dữ liệu quan trọng và kết nối thông tin để đưa ra nhận xét có căn cứ, làm nền cho mọi hoạt động học tập và cuộc sống.
PISA 2025 Việt Nam là chương trình đánh giá học sinh quốc tế do một tổ chức kinh tế quốc tế triển khai với 7.353 học sinh thuộc 194 trường tham gia, đại diện cho hơn 1,1 triệu học sinh 15 tuổi. Lần đầu tiên, Việt Nam chuyển từ làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính, với yêu cầu học sinh đọc văn bản số, điều hướng nhiều màn hình, xử lý bảng biểu và dữ liệu động.
Kết quả cho thấy học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Trong khi 71% đạt từ Mức 2 trở lên ở Khoa học và 58% ở Toán, thì chỉ 41% đạt mức này ở Đọc hiểu; nghĩa là khoảng 59% học sinh chưa đạt đọc hiểu cơ bản. Đây không chỉ là một thống kê buồn, mà là lời cảnh báo thẳng vào chất lượng nền tảng kỹ năng đọc hiểu của hệ thống.
Giáo dục số hóa: 2,2 giờ mỗi ngày nhưng đọc hiểu vẫn yếu – vấn đề nằm ở đâu?
Một nghịch lý đang hiện rõ: học sinh Việt Nam dùng thiết bị số nhiều hơn trung bình nhưng kỹ năng đọc hiểu trên môi trường số lại tụt sâu. Họ không thiếu màn hình, mà thiếu kỹ năng đọc hiểu và tư duy để biến thời gian trước màn hình thành năng lực học tập thực sự.
Theo dữ liệu khảo sát, học sinh dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường cho hoạt động học tập, cao hơn mức 1,7 giờ của khối so sánh, đồng thời khoảng 1,5 giờ mỗi ngày cho hoạt động không phục vụ học tập. Đây là một dạng giáo dục số hóa tự phát: nhiều thời gian online nhưng không đi kèm chiến lược rèn kỹ năng đọc hiểu cơ bản.
Lần đầu chuyển sang làm bài trên máy tính, bài Đọc hiểu yêu cầu đọc văn bản đa phương thức, điều hướng nhiều nguồn, quản lý thời gian trên môi trường số và thao tác chuột, bàn phím thành thạo. Khi phần lớn học sinh chưa quen đọc bảng, biểu đồ, dữ liệu động, việc tụt điểm đọc hiểu là điều dễ đoán. Vấn đề không chỉ là bài thi khó hơn, mà là hệ thống chưa kịp dạy học sinh cách đọc trong thế giới số – một hình thức đọc hoàn toàn khác với sách giấy.
Từ PISA đến lớp học: Tại sao phải biến mọi môn học thành “lớp luyện đọc hiểu”?
Khi gần 60% học sinh chưa đạt đọc hiểu cơ bản, mọi cải cách nội dung hay thi cử đều có nguy cơ “treo trên giấy”. Không có kỹ năng đọc hiểu, học sinh sẽ chật vật với mọi môn: từ giải bài toán có lời văn, đến đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng. Đọc yếu nghĩa là học yếu – đơn giản vậy.
Bộ GD-ĐT thừa nhận hệ thống đang đứng trước hai yêu cầu: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu, nhất là Đọc hiểu, đồng thời vẫn phải nuôi dưỡng nhóm học sinh có năng lực cao. Việc rèn kỹ năng đọc hiểu vì thế không thể chỉ giao cho môn Ngữ văn. Mọi môn học cần chủ động đưa học sinh tiếp xúc với bài viết, bảng biểu, biểu đồ, hình ảnh và dữ liệu, đồng thời kiểm tra thường xuyên để phát hiện sớm học sinh gặp khó khăn, nhất là ở vùng khó khăn.
Điểm tích cực là thái độ học tập của học sinh 15 tuổi vẫn khá tốt: đa số tò mò về nhiều vấn đề, sẵn sàng cố gắng hơn khi nhiệm vụ khó, và phần lớn tin rằng năng lực mình có thể tiến bộ nếu được hướng dẫn đúng. Đây là “vốn niềm tin” quý để triển khai các giải pháp mới, đặc biệt là giải pháp kết hợp dạy đọc hiểu với môi trường số mà học sinh đang dùng hàng ngày.
Nền tảng học tập trực tuyến: Từ giờ màn hình vô nghĩa thành giờ luyện đọc hiểu có mục tiêu
Câu hỏi không còn là có cho phép học sinh dùng AI hay thiết bị số hay không, mà là dùng thế nào để tăng kỹ năng đọc hiểu thay vì phá hủy nó. Dữ liệu cho thấy 94% học sinh đã dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 82% dùng AI để nghiên cứu sơ bộ chủ đề mới, 86% để tóm tắt văn bản và 88% để soạn thảo bài tập, trong khi chỉ khoảng 70% được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra.
Đây chính là khoảng trống mà các nền tảng học tập trực tuyến có thể – và phải – lấp đầy. Một nền tảng tốt không chỉ đưa nội dung lên mạng mà phải biến mỗi phút online thành bài tập đọc hiểu có kiểm soát: yêu cầu học sinh đọc kỹ đề, so sánh nguồn thông tin, phát hiện lỗi sai của AI, và giải thích lại bằng lời của mình. Khi đó, trò chơi, video hay bài luyện thi đều trở thành “bài đọc” chủ động, thay vì chuỗi lướt màn hình thụ động.
Các mô hình học tập trực tuyến trên thế giới đã chứng minh khả năng mở rộng: từ chương trình video bài giảng có cấu trúc, đến ứng dụng học qua trò chơi với hàng triệu người dùng, hay các khóa luyện thi trực tuyến tập trung vào kỹ năng làm bài. Vấn đề của Việt Nam không phải thiếu nền tảng, mà là thiếu một chiến lược coi đọc hiểu là trục xuyên suốt trong mọi thiết kế nội dung số – từ toán, khoa học đến ôn thi.
Kết luận: PISA cảnh báo, nền tảng số là cơ hội – nhưng phải đổi cách dùng
Kết quả PISA 2025 Việt Nam cho thấy khoảng 59% học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản – một con số không thể xem là “tai nạn thống kê” mà là tín hiệu cấu trúc. Khi hệ thống chuyển nhanh sang giáo dục số hóa nhưng chưa kịp dạy kỹ năng đọc trong môi trường số, điểm đọc hiểu tụt là hậu quả tất yếu.
Điều tích cực là chúng ta không phải bắt đầu từ số 0: học sinh đã quen thiết bị số, thái độ học tập tương đối tích cực, và các nền tảng học tập trực tuyến đang phát triển nhanh. Nếu coi mỗi giờ màn hình là một giờ luyện đọc hiểu có mục tiêu, kết nối nội dung số với chương trình phổ thông mới, đồng thời dạy học sinh cách đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin và nhận ra câu trả lời sai trong kỷ nguyên AI, khủng hoảng đọc hiểu có thể trở thành cú hích cho một mô hình giáo dục số hóa thực sự có ý nghĩa. Ngược lại, nếu bỏ lỡ cơ hội này, PISA kỳ sau rất có thể chỉ lặp lại – hoặc tệ hơn – câu chuyện hôm nay.
