Đọc hiểu cơ bản: điểm yếu nguy hiểm phía sau những con số đẹp
Đọc hiểu cơ bản là khả năng dùng kiến thức và thông tin từ văn bản để nhận diện ý chính, chọn dữ liệu quan trọng, so sánh, lập luận và áp dụng vào những tình huống quen thuộc trong đời sống học tập, công việc và giao tiếp, chứ không chỉ đọc trôi chảy từng câu chữ một cách máy móc. Khi kết quả PISA 2025 Việt Nam cho thấy gần 60% học sinh 15 tuổi chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản, đây không phải lỗi nhỏ về một môn thi, mà là lỗ hổng nền tảng trong năng lực học và sống của thế hệ trẻ. Trong khi điểm khoa học và toán ở mức khá, sự tụt hậu rõ rệt ở kỹ năng đọc hiểu cho thấy chúng ta đã quen luyện giải bài, nhưng chưa rèn cách hiểu văn bản và vận dụng dữ liệu. Nếu không coi đây là một cuộc khủng hoảng, giáo dục sẽ tiếp tục sản xuất những người học thuộc lòng tốt nhưng lúng túng trước văn bản đời thực.
PISA 2025 tiết lộ điều gì về năng lực đọc và học trong thế giới số?
Kết quả PISA 2025 Việt Nam là lời nhắc thẳng thắn: chúng ta đang đánh mất năng lực đọc hiểu ngay trong bối cảnh học sinh tiếp xúc công nghệ dày đặc. Học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm khoa học, 443 điểm toán, 392 điểm đọc hiểu và 461 điểm giải quyết vấn đề bằng máy tính; chỉ 41% đạt từ mức 2 trở lên về kỹ năng đọc hiểu, so với mức 69% của OECD. Đồng thời, các em dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày dùng thiết bị số tại trường cho học tập, cao hơn mức 1,7 giờ của OECD, và thêm khoảng 1,5 giờ cho hoạt động không phục vụ học tập. Đáng chú ý, 94% học sinh dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 86% dùng AI tóm tắt văn bản, 88% dùng để soạn thảo bài tập. Nghịch lý ở đây là học sinh ngày càng dựa vào giáo dục số, nhưng lại thiếu kỹ năng đọc hiểu để kiểm chứng, phân tích và phản biện thông tin mà công nghệ tạo ra. "Con số 59% chưa đạt đọc hiểu cơ bản nên được xem là tín hiệu để ngành Giáo dục nhìn lại cách dạy và học".
Khoảng trống đọc hiểu: từ lớp học truyền thống đến đời sống hàng ngày
Khi một học sinh không đạt đọc hiểu cơ bản, vấn đề không dừng ở điểm môn ngữ văn. Muốn giải một bài toán có lời văn, hiểu một hiện tượng khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng, các em đều cần biết đọc, chọn thông tin quan trọng, so sánh và đưa ra nhận xét. Năng lực đọc hiểu yếu khiến học sinh dễ lệ thuộc vào tóm tắt, đáp án sẵn có từ AI, khó đặt câu hỏi và khó kiểm tra nguồn thông tin. Điều này tạo ra rủi ro: các em có thể thao tác trơn tru với thiết bị, nhưng lại không đủ khả năng phân tích nội dung hiển thị. Kết quả PISA lần này cũng diễn ra trong lần đầu Việt Nam chuyển từ làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính, yêu cầu học sinh xử lý văn bản số, dữ liệu, bảng biểu và nhiều nguồn thông tin trong môi trường kỹ thuật số. Đây chính là bài kiểm tra thực tế của giáo dục số: chúng ta không chỉ cần dạy học sinh sử dụng công cụ, mà phải dạy các em đọc, hiểu và vận dụng thông tin trong thế giới số.
Nền tảng học tập online: cơ hội nâng mặt bằng kỹ năng đọc hiểu
Thay vì đổ lỗi cho công nghệ, cần thẳng thắn nhìn giáo dục số như một cơ hội để xây lại năng lực đọc hiểu cơ bản. Với thời lượng sử dụng thiết bị số cho học tập cao, nếu nội dung trên các nền tảng học tập online được thiết kế xoay quanh đọc hiểu – yêu cầu học sinh tìm ý chính, so sánh dữ liệu, lập luận và phản biện – thì mỗi giờ học thêm trên mạng đều có thể trở thành bài rèn kỹ năng đọc hiểu. Vấn đề nằm ở cách chúng ta dùng công nghệ: hoặc để tóm tắt thay cho đọc, hoặc để mở rộng khả năng hiểu, đặt câu hỏi và tự học. Các nền tảng edtech hoàn toàn có khả năng tạo ra bài tập gắn với bối cảnh thực tiễn, yêu cầu học sinh giải thích, xử lý thông tin, giải quyết vấn đề. Nếu giáo viên coi những nền tảng này là không gian bổ trợ, nơi học sinh luyện đọc nhiều dạng văn bản và nhận phản hồi tức thì, chúng ta có thể kéo mặt bằng kỹ năng đọc hiểu lên nhanh hơn so với chỉ dựa vào giờ học trên lớp.
Kết hợp giáo dục truyền thống với công nghệ: chiến lược thoát khủng hoảng
Con số 59–60% học sinh 15 tuổi chưa đạt đọc hiểu cơ bản buộc chúng ta phải chuyển trọng tâm từ dạy thuộc sang dạy hiểu, với một chiến lược kết hợp giữa lớp học truyền thống và giáo dục số. Bộ GD&ĐT đã nhấn mạnh: rèn đọc hiểu cần được thực hiện trong tất cả môn học, không chỉ trong môn ngữ văn, và đổi mới dạy học theo hướng tăng khả năng vận dụng. Cách tiếp cận và kỹ thuật đánh giá của PISA nên được vận dụng phù hợp để xây dựng nhiệm vụ gắn với bối cảnh thực tiễn, yêu cầu học sinh giải thích, lập luận, xử lý thông tin, giải quyết vấn đề và phản biện, với mục tiêu cải thiện dạy và học, không biến PISA thành một kỳ thi để luyện. Điều đó có nghĩa là ở lớp, giáo viên dạy học sinh đọc kỹ, đặt câu hỏi, phân tích; còn trên các nền tảng học tập online, các em có thêm không gian luyện tập liên tục. Khi hai thế giới này gặp nhau, kỹ năng đọc hiểu mới có cơ hội phát triển toàn diện, giúp thế hệ trẻ không bị tụt lại trong cả lớp học và đời sống số.
