Chuyển từ chữa bệnh sang phòng bệnh chủ động: thông điệp cốt lõi của Nghị quyết 72-NQ/TW
Nghị quyết 72-NQ/TW là định hướng chính sách yêu cầu hệ thống y tế chuyển trọng tâm từ mô hình chữa bệnh thụ động sang phòng bệnh chủ động, khám sức khỏe toàn dân định kỳ và sàng lọc miễn phí, nhằm phát hiện sớm nguy cơ, quản lý sức khỏe theo vòng đời và coi chăm sóc sức khỏe cộng đồng là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, không chỉ riêng ngành y tế. Điểm then chốt của nghị quyết này không phải thêm một khẩu hiệu y tế mới, mà là ép cả hệ thống thay đổi tư duy: không chờ người dân “ốm mới đi viện”, mà y tế phải chủ động tìm đến từng người dân để phòng bệnh từ sớm. Việc xác định năm 2026 là năm đầu người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm cho thấy sự dịch chuyển rõ ràng từ tư duy điều trị sang phòng ngừa. Vấn đề không còn là “có đủ máy móc, bệnh viện hay không”, mà là liệu chúng ta có dám chuyển từ phản ứng với dịch bệnh sang tiêm chủng chủ động, giám sát chủ động và quản lý sức khỏe liên tục ở tuyến cơ sở. Chính ở đây, Nghị quyết 72-NQ/TW đặt ra một chuẩn mực mới cho phòng bệnh chủ động: coi sức khỏe là hành trình, không phải là một lần khám lẻ tẻ.
Quảng Ninh: khám sức khỏe toàn dân không còn là khẩu hiệu
Nếu muốn biết Nghị quyết 72-NQ/TW đi vào đời sống đến đâu, hãy nhìn vào cách một địa phương tổ chức khám sức khỏe toàn dân. Tại Quảng Ninh, chương trình khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc miễn phí được thiết kế như một “phép thử” cho mô hình phòng bệnh chủ động: người dân được khám ít nhất một lần mỗi năm, lập hồ sơ sức khỏe điện tử và được quản lý theo vòng đời. Con số cho thấy đây không phải phong trào ngắn hạn. Đến ngày 27/9, toàn thành phố đã khám cho 1.256.618 người, đạt 98,82% số đối tượng cần khám; và theo Sở Y tế Quảng Ninh, đến ngày 30/9, đã có 1.268.006 người được khám sức khỏe định kỳ, tương ứng 99,97%, chỉ còn 411 người chưa khám được bố trí bổ sung. Đây là những số liệu đủ sức bác bỏ hoài nghi rằng khám sức khỏe toàn dân chỉ là cuộc vận động trên giấy. Quan trọng hơn, các cuộc khám không dừng ở vài chỉ số đo rồi bỏ đó. Sau mỗi lần khám, kết quả được cập nhật vào hồ sơ sức khỏe điện tử để theo dõi lâu dài, các trường hợp có nguy cơ được tư vấn, hẹn tái khám, chuyển chuyên khoa khi cần. Khám sức khỏe toàn dân, vì thế, đang dần biến thành hành trình quản lý sức khỏe liên tục, chứ không phải một chiến dịch kiểm tra nhanh rồi kết thúc.
Từ nhà ra trạm, từ trạm vào nhà: mô hình linh hoạt bảo đảm không ai bị bỏ sót
Điểm thuyết phục nhất của chương trình khám sức khỏe toàn dân không nằm ở những hội trường đông đủ, mà ở cách ngành y tế chấp nhận đi ra khỏi vùng tiện lợi của mình. Với nhóm người cao tuổi, người già yếu, người khuyết tật hoặc nằm tại nhà, các tổ khám lưu động trực tiếp đến tận nhà, đưa bác sĩ và thiết bị y tế vào chính nơi họ sinh sống. Ở những thôn, bản xa, trạm y tế xã tổ chức khám ngay tại nhà văn hóa thôn, biến không gian sinh hoạt cộng đồng thành điểm chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Cách làm này cho thấy phòng bệnh chủ động không thể chỉ trông vào một vài bệnh viện trung tâm. Tại xã Nguyễn Huệ, người dân Cộp My, thôn Bản Cải – nơi 100% đồng bào Mông sinh sống, giao thông rất khó khăn – được khám sức khỏe ngay tại nhà mình. Cán bộ y tế không đợi người dân vượt hàng chục cây số để đến trạm, mà đi đến từng xóm, sát từng hộ. "Đây là bước chuyển từ 'khám sức khỏe' sang 'quản lý sức khỏe', giúp công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân chủ động hơn ngay từ tuyến cơ sở". Khi khám sàng lọc miễn phí không còn là một sự kiện, mà là một phương thức thường xuyên để nắm chắc từng người, từng địa bàn, thì sức khỏe cộng đồng mới thực sự được bảo vệ, không để ai bị bỏ lại phía sau.
Những ca bệnh được phát hiện sớm: bằng chứng sống cho giá trị phòng bệnh
Để đánh giá chương trình khám sức khỏe toàn dân, hãy nhìn vào số phận của những người tưởng mình khỏe. Trường hợp ông Hà Thanh Hòa ở xã Quảng Hà là một ví dụ: vẫn lao động bình thường, thi thoảng mệt nhưng nghĩ do tuổi, chỉ đến khi được đo huyết áp trong đợt khám sàng lọc miễn phí mới phát hiện chỉ số lên hơn 180mmHg và được tư vấn điều trị sớm. Đây là kiểu bệnh lý âm thầm mà nếu chờ đến lúc phát hiện bằng triệu chứng nặng, cái giá phải trả là đột quỵ, tàn phế hoặc mất mạng. Không chỉ tăng huyết áp, qua các đợt khám, nhiều người được phát hiện đái tháo đường, bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa, bệnh lý mắt hoặc các yếu tố nguy cơ dù trước đó chưa có biểu hiện rõ. Tại một địa phương khác, ông Châu Văn Hậu tham gia khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc miễn phí và bất ngờ được phát hiện có dấu hiệu xơ phổi – căn bệnh ông chưa từng nghĩ đến. Những câu chuyện này nối tiếp nhau thành bằng chứng: sàng lọc miễn phí không phải thủ tục hình thức, mà là công cụ phát hiện sớm bệnh không lây nhiễm, giúp người dân có thêm thông tin về tình trạng sức khỏe, được tư vấn theo dõi và điều trị phù hợp. Nếu sức khỏe cộng đồng được chăm sóc bằng cách phát hiện sớm như vậy, gánh nặng bệnh tật tương lai sẽ giảm đi đáng kể.
Tiêm chủng chủ động và trạm y tế thông minh: tương lai của phòng bệnh ở tuyến cơ sở
Khám sức khỏe toàn dân chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh lớn hơn của phòng bệnh chủ động. Một trụ cột khác là tiêm chủng chủ động, được định hình trong Luật Phòng bệnh năm 2025 với các định hướng chuyển từ ứng phó sang phòng ngừa, cho phép tổ chức tiêm bù, tiêm chiến dịch khi xuất hiện khoảng trống miễn dịch và mở rộng đối tượng tiêm theo vòng đời từ trẻ em, phụ nữ mang thai đến người cao tuổi. Dự kiến giai đoạn 2026–2030, Việt Nam sẽ thí điểm vaccine sốt xuất huyết, viêm màng não do não mô cầu, thủy đậu, tay chân miệng tại một số địa phương trước khi nhân rộng. Tại Quảng Ninh, định hướng tiếp theo là củng cố y tế cơ sở: đến hết năm 2028, phấn đấu 100% trạm y tế xã được đầu tư đủ cơ sở vật chất, thiết bị, nhân lực phù hợp, mỗi trạm có ít nhất 5–6 bác sĩ, quản lý sức khỏe người dân theo vòng đời trên nền tảng số, tiến tới mô hình trạm y tế thông minh. Việc công bố hoàn thành kế hoạch khám sức khỏe không phải là điểm kết thúc, mà là khởi đầu cho hành trình chăm sóc sức khỏe bền vững, gắn khám định kỳ với tiêm chủng, sàng lọc nguy cơ và quản lý sức khỏe liên tục. Nếu những mục tiêu này được thực hiện đến nơi đến chốn, phòng bệnh chủ động sẽ không còn là khẩu hiệu đẹp mà trở thành chuẩn mực bình thường trong đời sống: trẻ em được tiêm đầy đủ, người trưởng thành được sàng lọc định kỳ, người cao tuổi được bác sĩ đến tận nhà. Khi đó, chăm sóc sức khỏe cộng đồng mới thực sự trở thành nhiệm vụ chung của cả xã hội chứ không chỉ của ngành y.
