Dự án cao tốc TP.HCM – Mỹ Thuận: tham vọng lớn, vướng mắc nhỏ nhưng chí mạng
Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận là công trình hạ tầng giao thông theo hình thức PPP/BOT, kết nối TP.HCM với Đồng bằng sông Cửu Long, có chiều dài hơn 96 km, tổng mức đầu tư trên 36.000 tỷ đồng, được kỳ vọng giảm quá tải cho Quốc lộ 1 và tạo cú hích phát triển kinh tế – xã hội vùng trọng điểm phía Nam. Điều đáng nói là, dù vốn tín dụng hơn 27.000 tỷ đồng đã ký kết với liên danh 6 ngân hàng, gần 2.900 tỷ đồng vốn chủ sở hữu và vốn hợp tác đã được huy động, nhân lực và thiết bị được tập kết sẵn sàng, các nhà thầu vẫn không thể thi công đồng loạt. Lý do không nằm ở tiền, cũng không nằm ở năng lực nhà thầu, mà nằm ở những mét đất chưa giải phóng xong. Đây là nghịch lý quen thuộc trong các dự án hạ tầng Việt Nam: chúng ta giỏi huy động nguồn lực, nhưng yếu ở khâu mặt bằng – nơi lợi ích người dân, chính quyền và doanh nghiệp va chạm trực tiếp.
Nguồn lực đã “nóng máy” nhưng phải chờ mặt bằng ở cửa ngõ TP.HCM
Sau gần 8 tháng khởi công, trên tuyến cao tốc TP.HCM – Mỹ Thuận, các nhà thầu đã triển khai 67 mũi thi công, giá trị thực hiện khoảng 1.500 tỷ đồng, tương đương 7% giá trị xây lắp. Trên giấy tờ, tiến độ không quá tệ. Nhưng nếu soi vào thực địa, sẽ thấy một bức tranh khác: nhiều mũi thi công có nguy cơ “đứng hình” vì hết mặt bằng sạch để làm. Điểm nghẽn nghiêm trọng nhất là khu vực nút giao Chợ Đệm (đoạn Km9 – Km11+140) ngay cửa ngõ TP.HCM, nơi đường điện trung thế, hệ thống cấp nước, cáp viễn thông, biển quảng cáo chằng chịt vẫn chưa được di dời. Nhà thầu đã huy động 50 cán bộ, kỹ sư, công nhân cùng nhiều thiết bị xử lý nền đất yếu, khoan cọc… nhưng phạm vi mặt bằng hiện có chỉ đủ duy trì thi công khoảng một tháng. Nếu một dây chuyền phải tạm dừng vì hết việc, chi phí chờ đợi và nguy cơ lùi tiến độ xây dựng sẽ cộng dồn, làm đội chi phí xã hội mà không ai muốn đứng ra nhận trách nhiệm.
Giải phóng mặt bằng: vì sao luôn là “tử huyệt” của dự án hạ tầng Việt Nam?
Ở dự án cao tốc TP.HCM – Mỹ Thuận, tổng diện tích cần giải phóng mặt bằng là 117,14 ha, trong đó 20,15 ha thuộc giai đoạn ưu tiên phải bàn giao từ tháng 6 đến tháng 10 để phục vụ thi công tuyến chính và các nút giao. Đây không phải con số khổng lồ, nhưng việc bàn giao lại chậm hơn kế hoạch ở cả TP.HCM, Tây Ninh và Đồng Tháp. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở khối lượng, mà nằm ở quy trình. Công tác giải phóng mặt bằng trên địa bàn TP.HCM được giao cho Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng xã Tân Nhựt chủ trì; báo cáo nghiên cứu khả thi tiểu dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã được thẩm định nhưng một số thủ tục pháp lý vẫn chưa hoàn tất. Khi pháp lý chưa xong, bồi thường không thể chi trả, tái định cư không thể triển khai, và mặt bằng sạch trở thành mục tiêu xa vời. Nút giao Chợ Đệm còn phải chia thi công thành 5 giai đoạn để bảo đảm lưu thông; phương án này yêu cầu bàn giao mặt bằng liên tục, chỉ một giai đoạn gián đoạn là cả bài toán tổ chức giao thông và tiến độ xây dựng phải điều chỉnh lại từ đầu. Đây là minh chứng điển hình cho việc bộ máy hành chính chưa “ăn khớp” với nhu cầu xây dựng hạ tầng hiện đại.
Khi vốn tư nhân bị “ghìm chân”: cái giá của chậm trễ không chỉ là tiến độ
Dự án cao tốc TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận là một trong những dự án hạ tầng Việt Nam hiếm hoi hoàn toàn không dùng ngân sách nhà nước, triển khai theo hình thức PPP/BOT với tổng mức đầu tư hơn 36.000 tỷ đồng. Vốn tín dụng đã ký 27.094 tỷ đồng, hơn 2.900 tỷ đồng vốn chủ sở hữu và vốn hợp tác đã được huy động, 2.854 tỷ đồng đã giải ngân, trong đó 2.727 tỷ đồng tạm ứng cho các gói thầu xây lắp và tư vấn. Đây là nguồn lực xã hội khổng lồ đang bị “ghìm chân” bởi vài chục héc-ta mặt bằng chậm bàn giao. Mỗi ngày chậm giải phóng mặt bằng là một ngày thiết bị đắt tiền nằm chờ, kỹ sư và công nhân không phát huy được năng suất, chi phí tài chính tiếp tục tích lũy. Mặt bằng càng chậm, nguồn vốn và thiết bị càng bị lãng phí, mục tiêu hoàn thành dự án vào năm 2028 chịu thêm áp lực. Nguy cơ đứt quãng thi công khiến nhà thầu mất khả năng tổ chức dây chuyền liên tục, phải co kéo kế hoạch, tăng rủi ro lùi tiến độ xây dựng và kéo theo hệ quả: người dân Đồng bằng sông Cửu Long thêm nhiều năm chịu cảnh kẹt xe trên trục Quốc lộ 1 huyết mạch.
Nếu không gắn mặt bằng với trách nhiệm cá nhân, tiến độ sẽ luôn bị lùi
Ở cấp trung ương, Thủ tướng đã yêu cầu các bộ, ngành và địa phương coi việc triển khai dự án trọng điểm là nhiệm vụ chính trị ưu tiên, đồng thời Bộ Xây dựng ra công điện yêu cầu hoàn thành bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bàn giao toàn bộ mặt bằng sạch trong quý III, riêng 20,15 ha đường gom phải ưu tiên bàn giao trước ngày 30/7 để phục vụ thi công tuyến chính. Nhưng nếu những mốc thời gian này không được gắn với trách nhiệm cụ thể của người đứng đầu cấp sở, huyện, xã, thì chúng vẫn chỉ là những con số đẹp trên văn bản. Thực tế cao tốc TP.HCM – Mỹ Thuận đang cho thấy: chúng ta có thể quy hoạch nhiều dự án hạ tầng hoành tráng, ký những hợp đồng tín dụng hàng chục nghìn tỷ, huy động nhà thầu có kinh nghiệm, áp dụng công nghệ số trong thiết kế, thi công và quản lý vận hành. Tuy nhiên, chỉ khi nút thắt giải phóng mặt bằng được tháo gỡ, những con số đầu tư mới chuyển hóa thành khối lượng thi công, thành cầu, nền đường, thành thời gian đi lại rút ngắn cho hàng triệu người dân. Nếu không dám quy trách nhiệm cụ thể cho các khâu chậm trễ, mọi dự án sẽ tiếp tục mắc kẹt ở giai đoạn dễ nhất trên giấy và khó nhất ngoài thực địa.
