Đường Hồ Chí Minh là gì và vì sao giai đoạn nối thông được xem là bước ngoặt?
Đường Hồ Chí Minh là trục xương sống đường bộ chạy dọc đất nước, với điểm đầu tại Pác Bó (Cao Bằng) và điểm cuối tại Đất Mũi (Cà Mau), dài hơn 3.000km, được quy hoạch từ 2 đến 6 làn xe, nhằm tạo tuyến hành lang chiến lược kết nối Bắc – Nam song song quốc lộ 1 và mạng cao tốc hiện hữu.
Sau hơn 20 năm, dự án đường Hồ Chí Minh đã cơ bản hoàn thành nối thông tuyến từ Pác Bó (Cao Bằng) đến Đất Mũi (Cà Mau) với quy mô tối thiểu 2 làn xe, dù chậm tới 6 năm so với mục tiêu ban đầu. Đây là cột mốc quan trọng bởi nó khép lại giai đoạn “đi đường” để chuyển sang giai đoạn “làm đường tốt”, tức nâng cấp mở rộng theo tiêu chuẩn cao tốc. Vấn đề không còn là có đường hay không, mà là chất lượng, độ an toàn và khả năng đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng. Nhìn ở góc độ chiến lược, việc đường Hồ Chí Minh nối thông là điều kiện cần, còn giai đoạn nâng cấp mở rộng mới là điều kiện đủ để tuyến trục này phát huy hết vai trò.
Tiến độ: Nối thông từ Cao Bằng đến Cà Mau nhưng chậm 6 năm
Ngày 18/10, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, thừa ủy quyền của Thủ tướng, đã trình Quốc hội báo cáo tổng kết thực hiện Nghị quyết 66/2013 và đề xuất kết thúc đầu tư xây dựng dự án đường Hồ Chí Minh quy mô 2 làn xe. Theo quy hoạch, tuyến đường có tổng chiều dài 3.183km, gồm 2.499km tuyến chính và 684km nhánh phía Tây, với quy mô từ 2 đến 6 làn xe.
Đến nay, dự án đã hoàn thành 2.488km trên tổng số 2.744km tuyến chính, trong khi ba dự án với tổng chiều dài 168,5km vẫn đang thi công. Trước đó, mục tiêu nối thông toàn tuyến từ Pác Bó đến Đất Mũi với quy mô tối thiểu 2 làn xe vào năm 2020 mới đạt 2.465km, buộc giai đoạn 2021–2026 phải tiếp tục đầu tư thêm 191,5km để bảo đảm nối thông. Nói cách khác, đường Hồ Chí Minh nối thông nhưng muộn 6 năm so với cam kết ban đầu, phản ánh khoảng cách giữa ý chí chính sách và năng lực thực thi. Câu hỏi đặt ra không chỉ là vì sao chậm, mà là làm thế nào để giai đoạn tiếp theo không lặp lại kịch bản này.
Ba đoạn tuyến còn dang dở và những thách thức kỹ thuật cuối cùng
Dù đường Hồ Chí Minh nối thông về cơ bản, ba đoạn tuyến quan trọng vẫn chưa hoàn thiện: Chợ Chu – ngã ba Trung Sơn, Chơn Thành – Đức Hòa và đoạn Rạch Sỏi – Bến Nhất, Gò Quao – Vĩnh Thuận. Hai đoạn đầu đã đạt sản lượng thi công lần lượt khoảng 99% và 96%, dự kiến hoàn thành trong năm 2026. Về lý thuyết, đây là những “nút thắt” có thể tháo gỡ trong ngắn hạn nếu kỷ luật tiến độ được giữ vững.
Ngược lại, đoạn Rạch Sỏi – Bến Nhất, Gò Quao – Vĩnh Thuận mới đạt khoảng 73% do vướng mắc giải phóng mặt bằng và khan hiếm vật liệu. Đáng chú ý, đoạn này còn 15,06km trên tổng số 51,94km đang gia tải nền đất yếu, khiến mục tiêu thông tuyến năm 2026 và đưa vào khai thác quý I/2027 trở thành thách thức kỹ thuật rất lớn. Việc lùi thời gian khai thác đoạn này sang quý I/2027 cho thấy bài toán địa chất và tổ chức thi công chưa được lường hết từ đầu. Nếu không rút kinh nghiệm, những dự án hạ tầng lớn sau này sẽ tiếp tục trả giá bằng tiến độ kéo dài và chi phí phát sinh.
Từ nối thông đến nâng cấp mở rộng: Bước chuyển chiến lược
Khi giai đoạn nối thông quy mô 2 làn xe kết thúc, trọng tâm chính sách sẽ dịch chuyển sang nâng cấp mở rộng. Cơ quan thẩm tra của Quốc hội cơ bản tán thành việc ban hành nghị quyết kết thúc giai đoạn nối thông tuyến, tạo căn cứ pháp lý để chuyển sang đầu tư nâng cấp mở rộng theo quy hoạch. Đây là bước chuyển mang tính chiến lược: từ ưu tiên “có đường” sang ưu tiên “đường tốt, đạt chuẩn cao tốc”.
Theo báo cáo, sau năm 2020, Chính phủ đã triển khai đầu tư hơn 770km đường cao tốc, trong đó khoảng 482km trùng với cao tốc Bắc – Nam phía Đông từ Diễn Châu đến Túy Loan và khoảng 295km thuộc cao tốc Bắc – Nam phía Tây cùng các tuyến cao tốc khác. Đồng thời, các tuyến nhánh kết nối cửa khẩu như Sóc Giang, Lao Bảo, Bờ Y cũng đang được đầu tư để tăng cường kết nối vùng và giao thương quốc tế. Nếu giai đoạn nâng cấp mở rộng được triển khai nhất quán, đường Hồ Chí Minh sẽ không chỉ là tuyến nối Cao Bằng Cà Mau, mà trở thành trục cao tốc song hành, góp phần hiện thực hóa mục tiêu 5.000km đường bộ cao tốc vào năm 2030.
Hoàn tất dự án năm 2027: Kết thúc một chặng đường, mở ra bài kiểm tra mới
Chính phủ đề nghị Quốc hội giao nhiệm vụ khẩn trương hoàn thành thủ tục quyết toán các dự án thành phần đã đưa vào khai thác, chậm nhất đến hết năm 2027 phải hoàn thành toàn bộ công tác quyết toán và chính thức kết thúc dự án đường Hồ Chí Minh quy mô 2 làn xe. Đây là mốc “hoàn tất dự án 2027” theo nghĩa hành chính – tài chính, chứ không chỉ là chuyện thi công ngoài hiện trường.
Tuy vậy, cơ quan thẩm tra lưu ý báo cáo của Chính phủ chưa lượng hóa chi phí phát sinh do chậm tiến độ và chưa cá thể hóa trách nhiệm từng cơ quan, đơn vị. Tổng mức đầu tư giai đoạn nối thông là 129.075 tỷ đồng, nhưng khoản chênh lệch 7.471 tỷ đồng chưa được làm rõ về nhu cầu quyết toán, trong khi đoạn Cổ Tiết – Chợ Bến có sơ bộ tổng mức đầu tư lớn nhưng vẫn chưa triển khai. Nếu không minh bạch những con số này, bài học quản trị dự án sẽ bị bỏ lỡ. Đường Hồ Chí Minh nối thông là thành quả đáng ghi nhận, nhưng chỉ khi giai đoạn nâng cấp mở rộng được thực hiện trên nền tảng kỷ luật tiến độ, minh bạch vốn và trách nhiệm rõ ràng, tuyến đường này mới thực sự xứng tầm với vai trò trục chiến lược quốc gia.
