Một trục đường xuyên Việt đang tiến tới điểm nối cuối
Đường Hồ Chí Minh là trục giao thông có điểm đầu tại Pác Bó, Cao Bằng, điểm cuối ở Đất Mũi, Cà Mau, được quy hoạch dài 3.183 km với quy mô từ hai đến sáu làn xe, kết nối các vùng phía Tây và ba miền đất nước. Sáng 18/10, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh báo cáo Quốc hội về tổng kết thực hiện nghị quyết và kết thúc đầu tư xây dựng dự án. Sau hơn 20 năm triển khai, mục tiêu đường Hồ Chí Minh nối thông toàn tuyến với quy mô tối thiểu hai làn xe dự kiến cơ bản hoàn thành vào cuối năm 2026. Đây là cột mốc đáng kể của một dự án hạ tầng Việt Nam có tổng mức đầu tư giai đoạn nối thông 129.075 tỷ đồng. Nhưng gọi đây là một thành công trọn vẹn sẽ là quá sớm: đích nối tuyến đến sau kế hoạch ban đầu sáu năm, và hoàn tất kết nối chưa đồng nghĩa với việc toàn tuyến đã đạt chất lượng đồng đều.
Ba đoạn cuối phơi bày cái giá của chậm trễ
Kế hoạch ban đầu đặt mục tiêu nối thông toàn tuyến vào năm 2020, nhưng sau hơn 20 năm vẫn còn ba nhóm đoạn chưa hoàn thiện, khiến dự án chậm sáu năm. Trong số 2.744 km tuyến chính, 2.488 km đã hoàn thành; ba dự án dài tổng cộng 168,5 km đang thi công, còn một số đoạn tận dụng quốc lộ 32 và quốc lộ 21. Tiến độ xây dựng ở Chợ Chu – Ngã ba Trung Sơn đạt khoảng 99%, Chơn Thành – Đức Hòa đạt 96%, đều dự kiến xong trong năm 2026; nhóm Rạch Sỏi – Bến Nhất, Gò Quao – Vĩnh Thuận mới đạt khoảng 73%. Vướng mặt bằng bàn giao chậm và thiếu vật liệu là nguyên nhân trực tiếp ở đoạn phía Nam. Những điểm nghẽn này không thể được xem như sự cố bất khả kháng đơn thuần: báo cáo cũng nêu hạn chế trong chuẩn bị đầu tư, dự báo rủi ro và phối hợp giải phóng mặt bằng.
Nối thông là nền tảng, không phải vạch đích
Giá trị dễ nhận thấy của tuyến đường là tạo liên kết giao thông ở phía Tây, kết nối Bắc – Trung – Nam và chia sẻ áp lực với Quốc lộ 1; với người đi lại, điều đó hướng tới hành trình thông suốt hơn và thêm lựa chọn di chuyển. Tuy nhiên, quy mô tối thiểu hai làn xe chỉ giải quyết mục tiêu nối tuyến, không thể thay thế yêu cầu nâng cấp đường bộ khi nhu cầu vận tải tăng. Hiện 777,5 km đã và đang được nâng cấp đạt tiêu chuẩn cao tốc, cho thấy chuyển đổi chất lượng đã diễn ra ở một phần mạng lưới, nhưng chưa phải toàn tuyến. Chính phủ đề nghị tiếp tục đầu tư các đoạn theo quy hoạch, cân đối vốn sớm cho đoạn Cổ Tiết – Yên Bài và tháo gỡ vướng mắc tại một số dự án BOT. Vì vậy, giai đoạn tiếp theo cần ưu tiên theo nhu cầu vận tải và hiệu quả đầu tư, thay vì đồng loạt mở rộng mà thiếu căn cứ về nguồn lực.
Chốt dự án đúng hạn phải đi cùng trách nhiệm và kế hoạch mới
Mốc cuối năm 2026 sẽ chỉ có ý nghĩa nếu các đoạn còn lại thực sự hoàn thành; nhóm Rạch Sỏi – Bến Nhất, Gò Quao – Vĩnh Thuận được dự kiến đưa vào khai thác trong quý I/2027. Sau đó, Chính phủ đặt mục tiêu hoàn tất quyết toán toàn bộ dự án chậm nhất vào cuối năm 2027, đồng thời chính thức khép lại dự án quy mô hai làn xe. Việc tổng kết và kết thúc giai đoạn đầu tư hiện tại cũng tạo căn cứ pháp lý để chuyển sang nâng cấp, mở rộng đường Hồ Chí Minh theo quy hoạch. Nhưng bài học từ sáu năm chậm tiến độ phải được đưa vào giai đoạn mới: khảo sát kỹ hơn, dự báo nguồn vật liệu và rủi ro thực tế hơn, xử lý mặt bằng sớm hơn. Nối được Cao Bằng Cà Mau là bước ngoặt; bảo đảm tuyến vận hành hiệu quả và mở rộng đúng nơi mới là thước đo thành công lâu dài.
