Cao tốc Tây Nam Bộ và nút thắt vật liệu xây dựng
Khủng hoảng vật liệu xây dựng tại các dự án cao tốc Tây Nam Bộ là tình trạng nhiều tuyến đường huyết mạch như Cần Thơ - Cà Mau, Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng và Cà Mau - Đất Mũi bị chậm hoặc nguy cơ chậm tiến độ vì thiếu nghiêm trọng nguồn đá, trong khi nhu cầu thi công nền, móng, mặt đường đang bước vào giai đoạn cao điểm, tạo áp lực lớn lên toàn bộ chuỗi cung ứng vật liệu khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.
Trọng tâm của câu chuyện không nằm ở việc thiếu tiền hay thiếu quyết tâm, mà ở chỗ thiếu đá để biến những bản vẽ cao tốc Tây Nam Bộ thành mặt đường bê tông nhựa cụ thể. Sáng 12-9, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc dẫn đầu đoàn công tác kiểm tra trực tiếp cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1 (các dự án thành phần 2, 3, 4) và tuyến Cần Thơ - Cà Mau. Đây là động thái thể hiện rõ Chính phủ nhìn nhận nút thắt vật liệu là rào cản số một đối với các dự án giao thông ĐBSCL hiện nay.
Theo cơ quan quản lý dự án, đến nay các dự án thành phần 2, 3, 4 của cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng đã đạt khoảng 65% khối lượng, giải ngân xấp xỉ 84%. Con số này khiến nhiều người dễ lạc quan, nhưng sự thật là nền và cầu cống chưa phải phần khó nhất; những hạng mục hoàn thiện với nhu cầu đá khổng lồ mới là bài toán chưa có lời giải.
Cần Thơ - Cà Mau: Tuyến huyết mạch “mắc kẹt” vì 350.000m³ đá
Cao tốc Cần Thơ - Cà Mau là đoạn then chốt của trục Bắc - Nam phía Đông, dài 110,85km, chia thành hai dự án thành phần Cần Thơ - Hậu Giang và Hậu Giang - Cà Mau, với tổng mức đầu tư được phê duyệt ở quy mô lớn. Điều đáng nói là sản lượng đã đạt 94,5% tương đương 16.890/17.864 tỉ đồng, các đoạn tuyến chính đã lần lượt đưa vào khai thác từ cuối năm và đầu năm kế tiếp. Thế nhưng, sáu nút giao trọng yếu vẫn bị chậm vì thiếu đá.
Theo Ban Quản lý dự án Mỹ Thuận, tuyến này cần thêm khoảng 350.000m³ đá để hoàn thiện các hạng mục cuối cùng; trong đó 250.000m³ dự kiến từ mỏ Trà Đuốc Lớn và 100.000m³ từ mỏ Antraco. Đây không phải con số nhỏ, nhưng quan trọng hơn là thời điểm: nếu đá không về kịp, toàn bộ tiến độ xây dựng tại các nút giao và tuyến nối sẽ bị trì trệ, kéo theo lãng phí năng lực thi công đã huy động.
Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc nhấn mạnh cao tốc Cần Thơ - Cà Mau là tuyến giao thông huyết mạch, không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn kết nối khu công nghiệp, đô thị, dịch vụ và tạo lực hút đầu tư cho vùng ĐBSCL. Câu hỏi đặt ra là: chúng ta có chấp nhận để một tuyến đường gần hoàn thành bị kìm hãm chỉ vì thiếu vài trăm nghìn mét khối đá, hay sẽ coi đây là test năng lực điều phối vật liệu của toàn hệ thống?
Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng: Áp lực đá lớn gấp nhiều lần
Nếu Cần Thơ - Cà Mau thiếu đá ở giai đoạn hoàn thiện, thì cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng còn đối diện bài toán lớn hơn nhiều về khối lượng. Ba dự án thành phần dài khoảng 132,47km, tổng mức đầu tư trên 31.288 tỉ đồng, thực hiện giai đoạn 2022-2027. Hiện khối lượng đạt 65%, giải ngân 84%, nhưng nhu cầu vật liệu vẫn còn khổng lồ phía trước.
Về cát, tổng nhu cầu khoảng 16,6 triệu m³, đến nay đã đưa về công trường hơn 11,3 triệu m³, phần còn lại đã xác nhận nguồn cung. Vấn đề nằm ở đá: nhu cầu trên 4,1 triệu m³, trong khi mới tập kết và sử dụng khoảng 0,99 triệu m³, tức còn thiếu khoảng 2,923-3 triệu m³. Áp lực đá ở tuyến này vì vậy lớn hơn rất nhiều so với lượng 350.000m³ còn thiếu của Cần Thơ - Cà Mau.
Đáng chú ý, khu vực ĐBSCL vốn có nền đất yếu, đòi hỏi xử lý nền phức tạp và tổ chức thi công phù hợp. Khi mặt bằng đã có, nhân lực và thiết bị đã huy động, nhưng đá chưa về, toàn bộ hệ thống thi công bị “cầm chân”. Đây không còn là chuyện kỹ thuật thuần túy mà là bài toán điều phối nguồn lực liên vùng, đòi hỏi các địa phương như An Giang, Đồng Nai cùng chia sẻ đá cho dự án như chính lãnh đạo TP Cần Thơ đã đề nghị.
Cà Mau - Đất Mũi: Bài học sớm về chuẩn bị vật liệu
Tại Cà Mau, dự án cao tốc Cà Mau - Đất Mũi đang ở giai đoạn tập trung giải phóng mặt bằng và chuẩn bị điều kiện thi công, trong đó đất yếu, vật liệu và sự phối hợp liên ngành là những yếu tố quyết định. Bài học từ hai tuyến Cần Thơ - Cà Mau và Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng cho thấy, nếu không “đi trước một bước” trong quy hoạch nguồn vật liệu, nhất là đá, cao tốc Cà Mau - Đất Mũi hoàn toàn có thể lặp lại vòng luẩn quẩn thiếu vật liệu, chậm tiến độ.
Lãnh đạo địa phương đã cảnh báo, trong thời gian tới nguồn vật liệu có thể tiếp tục khó khăn khi nhu cầu xây dựng tăng, trong khi nguồn cung chịu nhiều áp lực. Nói cách khác, không thể trông chờ thị trường tự cân bằng mà phải chủ động liên kết với các mỏ đá hiện hữu, tính toán cả kịch bản mở rộng hoặc bổ sung mỏ ngay từ bây giờ. Đợi đến khi nền đường thi công rầm rộ rồi mới lo tìm đá thì chắc chắn sẽ trả giá bằng tiến độ.
Cà Mau - Đất Mũi là “điểm cuối bản đồ”, nhưng nếu để cao tốc ở đây hoàn thành sau cùng chỉ vì thiếu vật liệu thì lợi thế của trục cao tốc Tây Nam Bộ sẽ bị bẻ gãy. Chính ở dự án này, khả năng phối hợp giữa trung ương và địa phương, giữa quy hoạch mỏ và nhu cầu dự án, sẽ bộc lộ rõ nhất.
Chiến lược giải tỏa: Không chỉ là mở mỏ đá
Điểm sáng đáng chú ý là Chính phủ đã không để bài toán vật liệu trôi theo quán tính thủ tục. Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc giao Bộ Xây dựng và Bộ Nông nghiệp & Môi trường phối hợp với An Giang, Đồng Nai đánh giá lại trữ lượng thực tế các mỏ đá, hoàn thiện thủ tục mở rộng mỏ theo đúng quy định và thẩm quyền để kịp thời cung ứng cho các dự án cao tốc trong vùng. Đây là bước ngoặt cho thấy câu chuyện vật liệu được nâng lên tầm chiến lược vùng, thay vì để mỗi dự án tự lo.
Song song đó, Phó Thủ tướng yêu cầu chủ đầu tư làm việc với nhà thầu, bảo đảm năng lực, tập trung tối đa nhân lực và thiết bị để đẩy nhanh tiến độ. Nghĩa là, không thể đổ hết lỗi cho thiếu đá: nơi nào đã có vật liệu thì phải thi công “chạy hết công suất”, tránh tình trạng có đá mà công trường vẫn cầm chừng. Các tuyến nối và nút giao trên cao tốc Cần Thơ - Cà Mau cũng đặt mục tiêu hoàn thành trước 31/12/2026, tạo sức ép tiến độ rất rõ ràng.
Những dự án giao thông ĐBSCL này được xác định là trụ cột để hoàn thiện mạng lưới giao thông và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội vùng. Nếu vượt qua được nút thắt thiếu vật liệu xây dựng bằng cách chủ động quy hoạch mỏ đá, đồng bộ hóa thủ tục và khai thác tối đa năng lực thi công, ba cao tốc Tây Nam Bộ sẽ không chỉ là câu chuyện hạ tầng mà còn là phép thử khả năng tổ chức phát triển của cả hệ thống. Ngược lại, nếu để đá tiếp tục là “cái cớ” kìm chân tiến độ, niềm tin của người dân vào lời hứa hạ tầng sẽ là thứ bị bào mòn nhanh nhất.
