Từ ký kết hợp tác đến tham vọng không gian phát triển chung
Hợp tác liên vùng TP.HCM là quá trình TP.HCM cùng các tỉnh Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long tổ chức lại hạ tầng, chuỗi sản xuất, thương mại và đầu tư trong một không gian phát triển chung, nhằm hình thành các chuỗi giá trị liên vùng, hệ sinh thái đầu tư khu vực và những hành lang kinh tế có khả năng cạnh tranh quốc tế. Giao thức mới này không chỉ dừng ở phối hợp dự án riêng lẻ mà hướng tới kiến tạo cực tăng trưởng chung cho toàn vùng, nơi nhà đầu tư và doanh nghiệp có thể vận hành cả chuỗi từ sản xuất đến tiêu thụ trên một bản đồ thống nhất.
Ngày 18/9 tại TP.HCM, UBND TP.HCM cùng TP Cần Thơ, Đồng Nai, Tây Ninh, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Cà Mau đã tổng kết hợp tác 2023-2025 và ký thỏa thuận giai đoạn 2026-2030. Việc ký kết này không phải nghi thức mang tính hình thức; nó đánh dấu một bước ngoặt: từ "cùng phối hợp" sang "cùng kiến tạo" không gian phát triển chung, với TP.HCM giữ vai trò đầu tàu kinh tế, cực tăng trưởng và trung tâm kết nối của vùng phía Nam.
Những gì đã làm được: hạ tầng liên kết nhưng chuỗi giá trị vẫn mỏng
Không phải đến hôm nay câu chuyện hợp tác liên vùng TP.HCM mới bắt đầu. Giai đoạn 2023-2025, các địa phương đã chuyển từ giao lưu sang những dự án cụ thể trong giao thông, thương mại, đầu tư, y tế, du lịch, khoa học - công nghệ và lao động. Các tuyến Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc TP.HCM - Mộc Bài, Biên Hòa - Vũng Tàu và những công trình kết nối sân bay Long Thành, cảng biển, logistics giúp định hình trục giao thông chiến lược mới cho vùng. Hướng về Đồng bằng Cửu Long, việc nghiên cứu đường sắt TP.HCM - Cần Thơ, đường bộ ven biển và giao thông thủy đã đặt những viên gạch đầu cho kết nối hạ tầng Đồng bằng Cửu Long với các trung tâm chế biến và xuất khẩu.
Trong thương mại, 113 đơn vị với 279 sản phẩm, bao gồm 135 sản phẩm OCOP, đã được đưa lên các sàn thương mại điện tử. "Các phiên giao dịch việc làm vùng đã giới thiệu việc làm cho 7.160 lao động". Tuy vậy, chính các địa phương cũng thẳng thắn thừa nhận liên kết vùng vẫn thiếu những chuỗi giá trị có quy mô và sức lan tỏa đủ lớn; hạ tầng giao thông và logistics Đồng bằng Cửu Long chưa đồng bộ; liên kết giữa vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến, logistics và thị trường còn phân tán. Nói cách khác, đường đã mở nhưng chuỗi giá trị Đông Nam Bộ và ĐBSCL vẫn chưa dày và chưa liền mạch.
Dịch chuyển trọng tâm: từ hạ tầng sang chuỗi giá trị và hệ sinh thái đầu tư
Động lực phải đổi mới cách làm rất rõ: nếu vẫn chỉ dừng ở vài tuyến đường và hội chợ thương mại, vùng phía Nam khó xây được một cực tăng trưởng đủ sức cạnh tranh quốc tế. Những hạn chế về thiếu chuỗi giá trị quy mô lớn, vướng nguồn vật liệu cho một số dự án và hạ tầng logistics chưa đồng bộ đã tạo áp lực buộc các địa phương phải chuyển từ phối hợp theo từng lĩnh vực sang kiến tạo không gian phát triển chung và các hành lang kinh tế liên vùng. Nền tảng pháp lý mới từ Luật Phát triển đô thị, với cơ chế đặc thù cho TP.HCM, cũng mở đường để chuyển từ tư duy quản lý đô thị sang tư duy kiến tạo không gian phát triển kinh tế liên vùng.
Theo thỏa thuận 2026-2030, các địa phương ưu tiên các chương trình có sức lan tỏa lớn về quy hoạch, giao thông, logistics, đầu tư – thương mại, nông nghiệp, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trọng tâm là tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, hoàn thiện mạng lưới giao thông và logistics liên vùng, hình thành chuỗi sản xuất – cung ứng – tiêu thụ và mở rộng xúc tiến đầu tư, thương mại, du lịch. Trên cấu trúc mới, TP.HCM là nơi tập hợp thị trường, vốn, công nghệ và dịch vụ; Đông Nam Bộ tạo quy mô công nghiệp và logistics; Đồng bằng sông Cửu Long cung cấp nền tảng nông nghiệp, thủy sản, kinh tế biển và năng lượng.
Chuỗi giá trị Đông Nam Bộ và không gian đầu tư chung: doanh nghiệp cần gì?
Ý nghĩa lớn nhất của hợp tác liên vùng TP.HCM lần này nằm ở sự thay đổi góc nhìn về chuỗi giá trị Đông Nam Bộ và ĐBSCL. Thay vì mỗi địa phương xúc tiến đầu tư riêng lẻ, TP.HCM đặt mục tiêu kiến tạo một hệ sinh thái đầu tư khu vực, nơi nhà đầu tư khi đến TP.HCM có thể tiếp cận cơ hội ở cả Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Theo định hướng, ba nhóm chuỗi cốt lõi là công nghiệp công nghệ cao gắn với cảng biển, hàng không và logistics; nông nghiệp – thủy sản gắn với chế biến sâu, chuỗi lạnh, xây dựng thương hiệu và xuất khẩu; năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu.
Quan trọng hơn, cách nhìn về nhu cầu doanh nghiệp cũng thay đổi: doanh nghiệp không còn chỉ quan tâm giá đất hay chi phí lao động. Theo Giám đốc ITPC, khi quyết định đầu tư, họ xem xét cả chuỗi: nghiên cứu – sản xuất – nguyên liệu – năng lượng – logistics – thị trường – nhân lực – thủ tục, nên phương án đầu tư phải vượt khỏi ranh giới một địa phương. Vấn đề cốt lõi vì vậy là tổ chức các lợi thế riêng thành một không gian đầu tư chung có đủ quy mô, sức cạnh tranh và khả năng chuyển cơ hội thành dự án cụ thể. Mỗi dự án đầu tư được yêu cầu phải mang lại giá trị thực chất cho người dân, doanh nghiệp và toàn vùng.
TP.HCM ở trung tâm bản đồ mới: cơ hội, nhưng cũng là trách nhiệm
TP.HCM được xác định là đầu tàu, cực tăng trưởng và trung tâm kết nối trong cấu trúc mới, đồng nghĩa với việc không chỉ phát triển cho riêng mình mà phải chia sẻ không gian phát triển với cả vùng phía Nam. Từ kết nối quy hoạch với hạ tầng, hạ tầng với đô thị, đô thị với logistics, vốn với dự án, công nghệ với sản xuất và sản phẩm với thị trường, vai trò dẫn dắt của TP.HCM sẽ được đo bằng khả năng biến cam kết liên kết thành chuỗi giá trị liên vùng cụ thể.
Ở chiều ngược lại, các tỉnh Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long không thể tiếp tục chờ "trung ương vùng" là TP.HCM làm thay. Nếu kết nối hạ tầng Đồng bằng Cửu Long như đường sắt TP.HCM – Cần Thơ hay các tuyến đường bộ ven biển chỉ dừng ở nghiên cứu, chuỗi giá trị sẽ tiếp tục gãy đoạn. Giai đoạn 2026-2030 vì thế là phép thử: hoặc vùng phía Nam hình thành được một không gian phát triển, một hệ sinh thái đầu tư khu vực và những chuỗi giá trị liên vùng thực chất; hoặc tiếp tục loay hoay với những dự án đơn lẻ, để cơ hội trôi qua. Lựa chọn nằm ở sự kiên định với tư duy "cùng kiến tạo" mà các bên vừa ký cam kết.
