Số hóa tạo thêm điểm yếu cần bảo vệ
Hạ tầng năng lượng số là hệ thống cung cấp và điều phối năng lượng dựa ngày càng nhiều vào dữ liệu, mạng kết nối và công nghệ điều khiển tự động để vận hành các lưới điện, cơ sở năng lượng tái tạo và mạng phân phối nhiên liệu. Đây không còn là một xu hướng công nghệ riêng lẻ: nó đang định hình cách ngành năng lượng đáp ứng nhu cầu điện liên tục của nền kinh tế số. Lưới điện thông minh, cơ sở điều hành năng lượng tái tạo và mạng lưới phân phối khí hóa lỏng đang thúc đẩy chuyển đổi số, nhưng sự kết nối giữa dữ liệu quản trị và hệ thống điều khiển công nghiệp cũng mở rộng bề mặt có thể bị tấn công. Tại hội thảo “An ninh năng lượng cho chuyển đổi xanh trong kỷ nguyên số” diễn ra ngày 23.10 ở Hà Nội, Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng A05, cảnh báo hạ tầng năng lượng có thể trở thành mục tiêu phá hoại trong xung đột địa chính trị và trên không gian số.
Vì vậy, an ninh mạng năng lượng không thể là lớp bảo vệ bổ sung sau khi dự án đã hoàn thành. Đó phải là một phần của quyết định đầu tư và thiết kế ngay từ đầu.
Một sự cố có thể vượt khỏi ngành năng lượng
Rủi ro lớn nhất của tấn công mạng năng lượng không chỉ nằm ở dữ liệu bị đánh cắp hay hệ thống bị xâm nhập, mà ở khả năng làm gián đoạn vận hành. Nguy cơ khiến nguồn cung năng lượng ngừng trệ đã hiện hữu, và chỉ cần một mắt xích bị tê liệt, ảnh hưởng có thể lan sang viễn thông, điều khiển giao thông và dây chuyền sản xuất công nghiệp. Với người dân, điều đó có thể đồng nghĩa với dịch vụ thiết yếu bị ảnh hưởng; với doanh nghiệp, nguồn điện thiếu ổn định có thể làm gián đoạn hoạt động. Tiến sĩ Nguyễn Huy Hoạch, Thường trực Hội đồng Khoa học và Biên tập của Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, nhấn mạnh năng lượng vừa là đầu vào thiết yếu, vừa tác động đến năng lực cạnh tranh và tăng trưởng kinh tế. Khi kinh tế số, trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu làm tăng nhu cầu điện liên tục, độ tin cậy của nguồn cung càng trở thành điều kiện vận hành, không phải lợi thế phụ.
Khoảng cách IT–OT là điểm yếu dai dẳng
Khó khăn nằm ở chỗ các hệ thống công nghệ thông tin (IT) và công nghệ vận hành công nghiệp (OT) không thay đổi theo cùng một nhịp. Phần mềm IT thường được cập nhật, trong khi thiết bị OT, cảm biến đường ống và hệ thống điều khiển giám sát SCADA tại nhà máy năng lượng có thể được sử dụng hàng chục năm và khó thay đổi cấu hình. Nếu doanh nghiệp bảo vệ tốt mạng văn phòng nhưng xem nhẹ thiết bị trực tiếp điều khiển quy trình, khoảng trống giữa hai môi trường vẫn có thể đe dọa hoạt động thực tế. Bởi vậy, rà soát và phân loại mức bảo vệ cần bao gồm IT, OT lẫn dữ liệu vận hành, thay vì áp dụng một cách tiếp cận chung cho mọi hệ thống. Phòng thủ cũng không nên chỉ bắt đầu sau sự cố: nguyên tắc an toàn ngay từ khâu thiết kế cần theo suốt từ phê duyệt đầu tư đến vận hành hằng ngày.
Đây là chuyển dịch cần thiết từ xử lý sự vụ sang quản trị rủi ro: nâng năng lực giám sát, ứng phó và khôi phục, đồng thời tăng khả năng chống chịu để hệ thống duy trì hoặc sớm phục hồi khi gặp sự cố.
Bảo mật phải song hành với chuyển đổi xanh
Chuyển đổi xanh không thể được đánh giá chỉ bằng mức độ ứng dụng năng lượng tái tạo hay hiệu quả sử dụng nhiên liệu. Khi thuật toán trí tuệ nhân tạo được dùng để tối ưu tiêu hao nhiên liệu, kiểm soát phát thải hoặc đa dạng hóa chuỗi nhập khẩu, dữ liệu đầu vào phải đáng tin cậy và không bị can thiệp trái phép. Một hệ thống xanh nhưng dễ bị thao túng sẽ không tạo ra nền tảng năng lượng bền vững. Doanh nghiệp cần phối hợp mục tiêu số hóa, giảm phát thải và bảo vệ vận hành ngay trong thiết kế dự án, đồng thời xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin về mối đe dọa giữa đơn vị vận hành, cơ quan quản lý và lực lượng chuyên môn. Đại diện Hiệp hội An ninh mạng quốc gia nhận định bảo vệ mạng phải là phần không thể tách rời của an ninh năng lượng quốc gia.
Kết luận rất rõ: chuyển đổi xanh và an ninh mạng không phải hai khoản việc cạnh tranh nguồn lực. Bảo vệ dữ liệu, thiết bị điều khiển và khả năng phục hồi chính là điều kiện để hạ tầng năng lượng số vận hành liên tục, để tiến trình xanh hóa không bị đặt trên một nền móng mong manh.
