Đường sắt TP.HCM là gì trong bức tranh hạ tầng giao thông mới?
Đường sắt TP.HCM trong giai đoạn quy hoạch mới là mạng lưới gồm nhiều tuyến và hệ thống ga tàu tập trung quanh đầu mối thành phố, được thiết kế để phục vụ đồng thời nhu cầu vận tải công cộng, hành khách liên vùng và luân chuyển hàng hóa, trên cơ sở đầu tư hạ tầng giao thông quy mô lớn gắn với các cực tăng trưởng kinh tế khu vực phía Nam. Cục Đường sắt Việt Nam đang trình Bộ Xây dựng dự thảo quy hoạch các tuyến đường sắt và ga trong khu vực đầu mối TP.HCM. Điều này cho thấy đường sắt không còn là “phần phụ” mà được đặt vào vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển vận tải công cộng đô thị. Chính ở góc độ này, câu chuyện hơn 92.000 tỷ đồng đến năm 2030 phải được nhìn như một khoản đầu tư đổi vai cho cả vùng.
Quy mô đầu tư: hơn 92.673 tỷ đồng chỉ là bước khởi đầu đến 2030
Theo dự thảo, tổng vốn đầu tư cần cho toàn bộ quy hoạch đường sắt khu vực TP.HCM lên tới khoảng 544.231 tỷ đồng. Trong đó, giai đoạn đến 2030 dự kiến cần khoảng 92.673 tỷ đồng, còn giai đoạn 2031-2050 cần khoảng 451.558 tỷ đồng. Đây không phải con số “trang trí” mà là lời khẳng định rằng nếu muốn phát triển vận tải công cộng đúng nghĩa, chúng ta phải chấp nhận một chương trình đầu tư hạ tầng giao thông vượt xa tư duy chắp vá trước đây. Nguồn lực chủ yếu được xác định từ ngân sách nhà nước, ưu tiên cho quản lý, bảo trì và đầu tư kết cấu hạ tầng đường sắt. Câu hỏi không còn là có nên chi hay không, mà là chúng ta có dám tổ chức thực thi một cách minh bạch, hiệu quả và tránh để vốn lớn biến thành dự án nhỏ lẻ, thiếu liên kết.
Mạng lưới 8 tuyến và 4 ga chính: cấu trúc lại hệ thống ga tàu
Quy hoạch mới dự kiến mạng lưới đường sắt TP.HCM gồm 8 tuyến, trong đó có 1 tuyến hiện hữu và 7 tuyến hoặc đoạn tuyến xây dựng mới. Hệ thống được kết nối với 4 ga chính: Trảng Bom, An Bình, Tân Kiên và Thủ Thiêm, với cách tổ chức phục vụ song song hành khách và hàng hóa theo nhu cầu vận tải. Nếu được triển khai đúng thiết kế, đây sẽ là sự tái cấu trúc mạnh mẽ hệ thống ga tàu, dịch chuyển trục vận tải khỏi tâm điểm Sài Gòn – Hòa Hưng truyền thống sang các cửa ngõ mới. Việc hình thành nhiều ga đầu mối quanh thành phố có thể giúp phân tán luồng hàng, giảm áp lực lên lõi đô thị, đồng thời mở đường cho mô hình đô thị gắn ga (transit-oriented development) mà lâu nay chúng ta nói nhiều nhưng thiếu nền tảng đường sắt để hiện thực hóa.
Lộ trình ưu tiên đến sau 2030: trục cao tốc Bắc – Nam và các nhánh chiến lược
Trong giai đoạn đến 2030, dự thảo quy hoạch ưu tiên khởi công một số tuyến quan trọng, trước hết là đường sắt tốc độ cao trục Bắc – Nam và tuyến Biên Hòa – Vũng Tàu. Giai đoạn đầu sẽ tập trung đầu tư đoạn An Bình/Trảng Bom – Thị Vải cùng các nhánh nối cảng, và tuyến TP.HCM – Cần Thơ – Cà Mau với việc xây dựng đoạn đường đơn từ TP.HCM đến Cần Thơ. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: đánh thẳng vào các trục logistics lớn và kết nối đồng bằng sông Cửu Long – vùng lâu nay "đứt gãy" về hạ tầng đường sắt. Sau 2030, tuyến Hà Nội – TP.HCM hiện hữu dự kiến được cải tạo, nâng cấp, đồng thời hoàn thành và đưa vào khai thác các tuyến tốc độ cao Bắc – Nam, An Bình – Sài Gòn (Hòa Hưng) – Tân Kiên, Biên Hòa – Vũng Tàu, TP.HCM – Lộc Ninh và TP.HCM – Cần Thơ – Cà Mau.
Đường sắt TP.HCM trong chiến lược phát triển vận tải công cộng liên vùng
Khi một đầu mối đô thị được quy hoạch đường sắt với 8 tuyến và 4 ga cửa ngõ, đó là thông điệp rõ ràng về việc sử dụng đường sắt làm xương sống cho phát triển vận tải công cộng. Hệ thống mới được tổ chức để phục vụ hành khách và hàng hóa theo nhu cầu vận tải, nghĩa là đường sắt TP.HCM không chỉ là phương tiện đi lại mà còn là nền tảng giảm chi phí logistics, tái phân bố hoạt động công nghiệp, dịch vụ quanh các ga. Nếu quy hoạch này được triển khai nhất quán, TP.HCM có cơ hội chuyển từ mô hình đô thị phụ thuộc vào đường bộ sang mô hình trung tâm giao thông đường sắt của khu vực phía Nam. Kết luận ở đây khá rõ: hơn 92.673 tỷ đồng đến 2030 không phải là chi phí, mà là khoản "mua thời gian" để hệ thống hạ tầng giao thông thích ứng với tương lai đô thị siêu lớn, nơi đường sắt giữ vai trò dẫn dắt.
