Sửa Luật Đất đai: Cơ hội khai thông nguồn lực hay tăng bất an?
Sửa luật đất đai 2024 là quá trình điều chỉnh lại các quy định về quy hoạch, giao đất, thu hồi đất, bồi thường và tái định cư nhằm giải quyết các vướng mắc thể chế, phân bổ lại lợi ích từ đất đai và tạo khuôn khổ pháp lý mới cho phát triển kinh tế – xã hội trên nền tảng sử dụng đất hiệu quả, công bằng hơn cho Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.
Việc sửa luật đất đai 2024 không diễn ra trong khoảng trống, mà xuất phát từ áp lực thực tế: xung đột kéo dài quanh các dự án thu hồi đất, khiếu kiện về bồi thường, lãng phí từ đất bỏ hoang và yêu cầu đạt tăng trưởng “hai con số” bằng cách khơi thông nguồn lực đất đai. Sáng 19/8, Quốc hội đã nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về định hướng chính sách sửa đổi, do Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng trình bày thay mặt Chính phủ. Đây không chỉ là một bộ luật kỹ thuật, mà là cuộc tái phân chia lại quyền lực và lợi ích trên tài sản có giá trị lớn nhất quốc gia: đất đai. Câu hỏi là: những đề xuất mới sẽ bảo vệ người dân tốt hơn hay đẩy họ vào thế yếu?
Thu hồi đất trước khi chốt bồi thường: Tăng tốc dự án nhưng dễ gây sốc xã hội
Một thay đổi gây tranh luận mạnh là đề xuất không còn “chốt cứng” yêu cầu phải phê duyệt xong phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư rồi mới được thu hồi đất. Về lý thuyết, điều này giúp đẩy nhanh tiến độ dự án, tránh tình trạng ách tắc kéo dài hàng năm vì một vài khâu thủ tục. Nhưng với người dân, mất đất khi mọi thứ chưa được xác định rõ là rủi ro rất lớn, nhất là khi bồi thường thu hồi đất gắn trực tiếp với quyền tài sản và an sinh lâu dài.
Không phải ngẫu nhiên mà cơ quan thẩm tra của Quốc hội yêu cầu phải rà soát thật kỹ các trường hợp cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và trước khi hoàn thành bố trí tái định cư. Nếu thiếu hàng rào an toàn pháp lý, cơ chế này có thể bị lạm dụng, biến người dân thành bên “chạy theo” quyết định đã rồi. Đối với cộng đồng dễ bị tổn thương, một tháng chậm bồi thường cũng có thể là chênh vênh sinh kế. Vì vậy, nếu chấp nhận cho thu hồi đất trước, luật bắt buộc phải đi kèm các điều kiện chặt chẽ và cơ chế giám sát độc lập.
Từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống: Lời hứa lớn với người dân
Điểm tiến bộ rõ nhất trong sửa luật đất đai 2024 là dịch chuyển tư duy từ “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”. Không còn coi bồi thường chỉ là trả giá cho căn nhà hay mảnh ruộng, dự thảo định hướng gắn việc thu hồi đất với bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Đây là bước chuyển mang tính giá trị: thừa nhận rằng con số tiền không đủ, điều quan trọng là khả năng ổn định cuộc sống lâu dài.
Theo định hướng, người có đất ở bị thu hồi sẽ được ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ, thay vì mặc định bồi thường bằng tiền. Bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện khi không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người dân. Nếu làm đúng, tái định cư người dân không còn là “đi ở nơi khác, sống kém hơn”, mà có thể trở thành cơ hội nâng chất lượng chỗ ở, tiếp cận hạ tầng tốt hơn. Tuy nhiên, điểm nghẽn sẽ nằm ở khâu thực thi: quỹ đất, chất lượng khu tái định cư, hỗ trợ chuyển đổi nghề liệu có theo kịp lời hứa trên giấy?
Giá đất Nhà nước quyết định: Minh bạch hơn nhưng nỗi lo thiệt thòi vẫn lớn
Một trụ cột khác của sửa luật đất đai 2024 là đổi mới cơ chế tài chính đất đai và giá đất theo hướng giá đất nhà nước quyết định dựa trên dữ liệu, phương pháp khoa học, công khai, minh bạch, kết nối dữ liệu đất đai với dữ liệu chuyên ngành khác. Mục tiêu là không để bị thao túng giá, hình thành giá ảo, đồng thời điều tiết hợp lý giá trị tăng thêm từ đất do Nhà nước đầu tư hạ tầng tạo ra. Nếu làm được, đây là “cú đánh” trực diện vào nhóm lợi ích sống nhờ chênh lệch giá đất, giảm tình trạng giá đất hai sổ – một cho thị trường, một cho bồi thường.
Tuy vậy, khoảng cách giữa bảng giá đất và giá thị trường vẫn là nỗi ám ảnh với người bị thu hồi đất. Một đại biểu Quốc hội cảnh báo rằng khi giá đất được dùng đồng thời để tính nghĩa vụ tài chính với Nhà nước và tiền bồi thường, việc điều tiết giá để giảm chi phí cho nền kinh tế có thể làm giảm mức bảo vệ người bị thu hồi. Đề xuất đáng chú ý là cần cơ chế áp dụng khác nhau, tách bạch mục tiêu điều tiết kinh tế với mục tiêu bồi thường công bằng. Nếu không, “giá đất nhà nước quyết định” rất dễ trở thành cái cớ để giữ giá bồi thường ở mức thấp.
Ranh giới Nhà nước – nhà đầu tư và yêu cầu bảo vệ tiếng nói cộng đồng
Một trong những điểm nhạy cảm nhất là ranh giới giữa thỏa thuận dân sự và quyền lực thu hồi đất của Nhà nước. Dự thảo mở hướng cho phép khi nhà đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích và trên 75% số người sử dụng đất thì Nhà nước có thể thu hồi phần còn lại. Về mặt triển khai dự án, điều này giúp phá thế “thiểu số veto”, tránh vài trường hợp không đồng thuận có thể làm tê liệt cả dự án. Nhưng về quyền lợi, những hộ còn lại sẽ chuyển từ vị thế thương lượng dân sự sang bị áp dụng quyền lực hành chính, với rất ít dư địa mặc cả.
Đề xuất đã có cảnh báo: không nên chỉ căn cứ vào hai tỷ lệ 75%, mà phải tính thêm quy mô dự án, số người tuyệt đối chưa đồng thuận, loại đất bị thu hồi, nhất là đất ở, và mức độ ảnh hưởng đến nơi ở, sinh kế của người dân. Nếu luật không “nhìn thấy” những yếu tố này, nhóm thiểu số – vốn có thể là hàng trăm hộ dân – sẽ chịu thiệt. Mọi cải cách đất đai chỉ xứng đáng nếu bảo vệ được người yếu thế, chứ không phải biến họ thành “chi phí không đáng kể” trong bài toán phát triển.
