Sửa Luật Đất đai: từ bồi thường tài sản đến tái thiết cuộc sống
Sửa luật đất đai hiện nay là quá trình xem xét lại toàn diện các quy định về thu hồi đất, bồi thường, tái định cư người dân và chính sách giá đất nhằm chuyển trọng tâm từ đền bù tài sản sang bảo đảm sinh kế, nơi ở và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi cũ cho người có đất bị thu hồi. Đây không chỉ là chỉnh sửa kỹ thuật mà là thay đổi tư duy quản lý một loại tài sản gắn chặt với quyền lợi, cuộc sống và tương lai của hàng triệu hộ gia đình. Chính phủ đã trình Quốc hội tờ trình định hướng sửa luật, được Ủy ban Kinh tế và Tài chính đánh giá là cấp bách để tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, khơi thông nguồn lực đất đai phục vụ mục tiêu tăng trưởng “hai con số”. Vấn đề là: trong cuộc đại chỉnh sửa này, lợi ích của người dân có thực sự được ưu tiên hay tiếp tục đứng sau tiến độ dự án?
Thu hồi đất trước khi chốt bồi thường: tăng tốc dự án, tăng rủi ro người dân
Điểm gây tranh luận nhất trong đề xuất sửa luật đất đai là cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án thu hồi đất bồi thường, hỗ trợ và hoàn thành bố trí tái định cư. Lý do được nêu là nhằm đẩy nhanh tiến độ đầu tư, nhưng đây chính là nơi xung đột lớn nhất giữa lợi ích dự án và quyền tài sản, sinh kế người dân. Thu hồi đất vốn đã là nguyên nhân của rất nhiều khiếu kiện kéo dài qua nhiều năm, cho thấy niềm tin người dân với quy trình hiện nay còn rất mỏng. Nếu đất bị thu hồi mà chưa có nơi ở mới, hàng loạt hệ lụy về chỗ ở, học hành của con cái, chăm sóc người già, người bệnh và việc làm sẽ bùng lên ngay lập tức. Đề xuất này vì vậy không thể chỉ nhìn từ góc độ tiến độ dự án; nó đòi hỏi một cơ chế bảo vệ đủ mạnh để người dân không thành "bên chịu rủi ro" mặc định.
Mở rộng phạm vi thu hồi đất: lợi ích quốc gia hay khái niệm quá rộng?
Dự thảo sửa luật bổ sung ba trường hợp thu hồi đất mới với lý do “thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng”, trong đó có dự án đầu tư công khẩn cấp, các khu thương mại tự do và trung tâm tài chính quốc tế. Nhà nước cũng muốn tăng thẩm quyền thu hồi đất cho các cơ sở cai nghiện ma túy phục vụ nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Về nguyên tắc, phát triển hạ tầng, trung tâm tài chính hay xử lý tệ nạn là mục tiêu chính đáng. Nhưng khi khái niệm "lợi ích quốc gia, công cộng" không được định nghĩa chặt, nguy cơ mở rộng thu hồi đất cho các dự án thương mại đội lốt lợi ích chung là điều phải được nhìn thẳng. Ủy ban thẩm tra đã chỉ ra rằng một số trường hợp trong dự thảo chưa đủ thuyết phục về tính "thật cần thiết". Trước thực tế thu hồi đất gây nhiều khiếu kiện, mở rộng thêm phạm vi mà không kèm cơ chế kiểm soát quyền lực mạnh sẽ khiến người dân càng khó yên tâm.
Tỷ lệ đồng thuận, tái định cư và sinh kế: những con số không thể chỉ là hình thức
Một đề xuất đáng chú ý khác là sử dụng tỷ lệ đồng thuận 75% hoặc 85% làm căn cứ để Nhà nước thu hồi phần đất còn lại trong các dự án nhà đầu tư đã thỏa thuận với người sử dụng đất. Con số tưởng như kỹ thuật này lại gắn trực tiếp với quyền tự thỏa thuận của người dân và ranh giới giữa thu hồi đất bắt buộc với giao dịch dân sự. Đại biểu Quốc hội đề nghị cân nhắc kỹ cơ chế nhà đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích và trên 75% số người sử dụng đất thì Nhà nước thu hồi phần còn lại, vì nó dễ trở thành một dạng "bỏ phiếu" mà người thiểu số phải chịu mất đất. Song song, nhiều ý kiến nhấn mạnh việc tái định cư người dân phải gắn với tái thiết cuộc sống: ưu tiên bố trí đất cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở tại chỗ, bảo đảm sinh kế người dân duy trì được cuộc sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Trách nhiệm của Nhà nước không thể kết thúc tại thời điểm chi trả tiền bồi thường; chính sách hỗ trợ phải bao trùm cả giai đoạn phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.
Chính sách giá đất: chìa khóa để không ai bị bỏ lại phía sau
Trong tranh luận về sửa luật đất đai, chính sách giá đất là điểm nút quyết định người dân bị thu hồi đất có thể tái thiết cuộc sống hay không. Chính phủ định hướng giá đất do Nhà nước quyết, dựa trên dữ liệu, phương pháp khoa học, công khai, minh bạch, nhằm tránh bị thao túng hình thành giá ảo và điều tiết hợp lý giá trị tăng thêm từ đất. Theo các đại biểu, giá đất vừa phải sát thị trường vừa phải bảo đảm chi phí đầu vào hợp lý cho sản xuất kinh doanh, đồng thời hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư. Một nhận định đáng trích dẫn là: "Giá đất không chỉ sát thị trường mà còn phải dựa trên dữ liệu, phương pháp khoa học, công khai, minh bạch, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư". Nếu bảng giá đất và hệ số điều chỉnh được dùng chung cho cả nghĩa vụ tài chính với Nhà nước và tiền bồi thường thu hồi đất, như lo ngại của một số đại biểu, Nhà nước có thể vô tình giảm mức bảo vệ đối với người bị thu hồi đất để giảm chi phí cho nền kinh tế. Hoàn thiện chính sách giá đất vì thế không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà là cam kết chính trị: sinh kế người dân sẽ không là biến số thứ yếu trong bài toán phát triển.
