Từ bồi thường tài sản đến tái thiết cuộc sống: bước ngoặt chính sách
Sửa Luật Đất đai 2024 là định hướng chính sách mới nhằm mở rộng phạm vi thu hồi đất, đổi mới bồi thường, tái định cư và cơ chế giá đất, với mục tiêu không chỉ đền bù tài sản bị mất mà còn tái thiết cuộc sống và sinh kế lâu dài cho người dân bị thu hồi đất. Điểm cốt lõi của sửa Luật Đất đai 2024 là chuyển trọng tâm từ quyền thu hồi đất của Nhà nước sang trách nhiệm bảo đảm nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người dân bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật, mà là thay đổi tư duy quản lý đất đai: đất không chỉ là nguồn lực phát triển, mà còn là nền tảng an sinh. Sáng 19/8, Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng, thừa ủy quyền Thủ tướng, trình Quốc hội định hướng sửa đổi Luật Đất đai 2024, mở ra bảy nhóm chính sách mới liên quan quy hoạch, thu hồi đất bồi thường và giá đất do Nhà nước quyết định.
Mở rộng thu hồi đất và rủi ro cho phép thu hồi trước khi có phương án bồi thường
Theo dự thảo, cơ chế thu hồi đất được hoàn thiện theo hướng quy định rõ hơn tiêu chí dự án, phạm vi thu hồi đất, nhưng đồng thời mở rộng cho một số dự án phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng như khu đô thị hoặc dự án tạo quỹ đất thanh toán hợp đồng BT. Chính cơ quan thẩm tra đã cảnh báo một số trường hợp “chưa thể hiện rõ và thuyết phục về tính chất thật cần thiết”, tiềm ẩn nguy cơ lạm dụng quyền thu hồi đất. Đáng chú ý hơn, đề xuất “không quy định cứng việc thu hồi đất chỉ thực hiện sau khi đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư” đặt người dân vào vị thế yếu. Trong khi Nghị quyết Trung ương yêu cầu chỉ thu hồi sau khi hoàn thành bố trí tái định cư, bảo đảm cuộc sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, thì việc cho phép thu hồi trước phương án bồi thường khiến niềm tin của người dân dễ bị tổn thương. Không ngẫu nhiên mà có đại biểu đề nghị phải “nghiên cứu, đánh giá tác động thật kỹ” đối với đề xuất này.
Giá đất do Nhà nước quyết định: minh bạch để công bằng hay thêm xung đột?
Nhóm chính sách về tài chính đất đai khẳng định giá đất do Nhà nước quyết định, dựa trên dữ liệu, phương pháp khoa học, công khai, minh bạch và kết nối liên thông với các dữ liệu chuyên ngành liên quan, nhằm tránh bị thao túng giá, hình thành giá ảo và điều tiết hợp lý giá trị tăng thêm từ đất. Yêu cầu là giá đất phải vừa sát thị trường, vừa hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư. Tuy vậy, việc dùng cùng một bảng giá đất và hệ số điều chỉnh để tính cả nghĩa vụ tài chính lẫn tiền bồi thường khi thu hồi đất bị nhiều đại biểu phản đối. Khi Nhà nước dùng giá đất như công cụ kinh tế để giảm chi phí đầu vào cho sản xuất, nếu áp dụng nguyên xi cho bồi thường, người dân sẽ là bên chịu thiệt. Một đại biểu lập luận sắc sảo: điều tiết giá đất nhằm giảm chi phí cho nền kinh tế “không đồng thời làm giảm mức bảo vệ đối với người bị thu hồi đất”. Đây là nút thắt phải tháo nếu muốn chính sách giá đất mới đi vào đời sống mà không tạo thêm xung đột lợi ích.
Tái định cư và sinh kế sau thu hồi đất: chuẩn mới là “bằng hoặc tốt hơn”
Dự thảo sửa Luật Đất đai khẳng định chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”, ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ cho người có đất ở bị thu hồi. Định hướng này được các đại biểu đón nhận, nhưng họ yêu cầu luật phải cụ thể hóa nguyên tắc: người bị thu hồi đất phải có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Thực tế, thu hồi đất bồi thường từ lâu đã gây bức xúc vì chỉ đền bù tài sản trên giấy, bỏ mặc sinh kế sau thu hồi đất. Định hướng mới buộc Nhà nước “không chỉ đền bù tiền tài sản mà còn phải lo cả sinh kế, việc làm, thu nhập lâu dài cho người dân”. Các ý kiến đề nghị bổ sung vào luật rằng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được đánh giá bằng khả năng người dân duy trì đời sống và sinh kế sau khi thu hồi đất, đồng thời chính sách hỗ trợ phải gắn với một giai đoạn phục hồi sinh kế xác định, không kết thúc khi tiền bồi thường được chi trả.
Ai được, ai mất và điều Quốc hội cần làm rõ
Nếu sửa Luật Đất đai 2024 giữ vững tinh thần tái thiết cuộc sống, người dân bị thu hồi đất chính là nhóm phải “được” đầu tiên: được nơi ở tử tế, được sinh kế ổn định, được tham gia vào lợi ích từ giá trị đất tăng thêm thay vì bị đẩy ra ngoài rìa. Ngược lại, các dự án đầu cơ đất, những người “găm” đất bỏ hoang từ 18–24 tháng sẽ “mất lợi thế” khi đối mặt với thuế lũy tiến, phạt tiền hoặc nguy cơ bị thu hồi. Dòng tiền của xã hội nhờ đó bớt bị chôn vùi vào đất đai, buộc phải chạy vào sản xuất, kinh doanh tạo ra của cải thực tế. Tuy nhiên, để cân bằng được lợi ích, Quốc hội phải làm rõ ranh giới giữa quyền lực công trong thu hồi đất và cơ chế thỏa thuận dân sự; phải bảo đảm sinh kế sau thu hồi đất không chỉ là khẩu hiệu đẹp trong nghị quyết mà thành tiêu chí bắt buộc trong từng dự án. Nếu Luật chỉ mở rộng quyền thu hồi mà không khóa chặt trách nhiệm tái định cư người dân và chuẩn hóa sinh kế sau thu hồi đất, xã hội sẽ có thêm nguồn lực đất đai nhưng mất đi sự đồng thuận – cái giá quá lớn cho bất kỳ cuộc cải cách nào.
