Siêu El Niño: từ hiện tượng khí hậu đến khủng hoảng sinh mạng
Siêu El Niño là giai đoạn El Niño đạt cường độ rất mạnh trên nền nhiệt toàn cầu đã tăng cao, khiến nắng nóng cực đoan, hạn hán và rối loạn dòng chảy nước ngọt trở nên nghiêm trọng hơn, từ đó gia tăng đột biến số ca tử vong liên quan đến nhiệt, gây đứt gãy sản xuất nông nghiệp và tạo sức ép lớn lên hệ thống y tế, kinh tế tại các vùng nhiệt đới đông dân cư. Nếu coi biến đổi khí hậu là cơn sốt kéo dài của Trái đất, thì siêu El Niño chính là đợt bùng phát cấp tính. Các nhà khí hậu học ước tính đợt El Niño cực mạnh hiện tại có thể khiến khoảng 451.000 người tử vong do nắng nóng trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 2/2027. Con số này không tính đến các ca tử vong sớm do nền nhiệt đã tăng bởi khí hậu biến đổi, cũng như các thiệt hại nhân mạng gián tiếp vì hạn hán, cháy rừng, lũ lụt. Nói cách khác, những tháng tới là bài kiểm tra tàn khốc cho khả năng thích ứng khí hậu của nhân loại, mà trọng tâm là các nước nhiệt đới.
Đông Nam Á: tâm điểm của nắng nóng cực đoan khu vực
Các nước nhiệt đới được dự báo chịu ảnh hưởng nặng nhất trong sáu tháng tới, và Đông Nam Á nằm giữa vòng xoáy rủi ro đó. Siêu El Niño Đông Nam Á không chỉ là câu chuyện thời tiết khắc nghiệt hơn bình thường; đây là sự cộng hưởng giữa một hiện tượng khí hậu tự nhiên và nền nhiệt toàn cầu đã nóng lên đáng kể do tác động của con người. Điều đó có thể khiến nhiều nơi trải qua mức nhiệt cực đoan chưa từng có. Trong danh sách các quốc gia bị tác động nặng, Indonesia xuất hiện cùng với các nước nhiệt đới khác như Nigeria, Sudan, Ấn Độ, Brazil. Nhưng thực tế, toàn bộ Đông Nam Á – từ đồng bằng sông Mekong, vùng duyên hải khô hạn đến các siêu đô thị đông dân – đều đối mặt nguy cơ: số ca tử vong tăng thêm vì sốc nhiệt, bệnh tim mạch, suy hô hấp; năng suất lao động ngoài trời sụt giảm; chi phí làm mát không gian sống và làm việc tăng vọt. Tác động khí hậu sức khỏe lúc này không còn là cảnh báo xa vời mà trở thành bài toán sinh tồn trực tiếp của hàng trăm triệu người.
Việt Nam: những dấu hiệu đầu tiên của hạn hán và thiếu nước
Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầu của tác động siêu El Niño với một thực tế đáng lo: nước trên các sông, suối đã suy giảm mạnh từ tháng 5, thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10–75% ở 12 lưu vực sông chính. Đây không chỉ là hạn hán Việt Nam theo chu kỳ, mà là sự lặp lại mức độ nghiêm trọng như các năm 2015 và 2019 khi El Niño từng gây tổn thương sâu rộng. Khoảng 74% hồ thủy điện thiếu từ 15–80% dung tích hữu ích, trong khi 40% hồ thủy lợi hụt 20–87% khả năng trữ nước. Với dòng chảy mùa khô có thể thấp hơn 15–78% so với trung bình, nguy cơ mất an ninh nước là rất rõ. Riêng khu vực phía Bắc và Bắc Trung Bộ, khoảng 29 triệu người có thể đối mặt thiếu nước cho sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh và dịch vụ. Nhiều cánh đồng lúa ở Trần Đề, Sóc Trăng đã khô cháy, nước mặn xâm nhập sâu vào phần nước ngọt ít ỏi còn lại. Bức tranh ấy cho thấy siêu El Niño đang chuyển hóa thành khủng hoảng lương thực – nước – năng lượng ngay trên lãnh thổ Việt Nam.
Tác động khí hậu sức khỏe: từ bệnh viện quá tải đến đói nghèo lan rộng
Hơn 450.000 người có thể tử vong do nắng nóng trong sáu tháng tới khi siêu El Niño diễn biến mạnh, các nước nhiệt đới chịu ảnh hưởng nặng nhất. Đây là tác động khí hậu sức khỏe trực diện: sốc nhiệt, đột quỵ, bệnh tim mạch và hô hấp gia tăng ở người già, người có bệnh nền và lao động ngoài trời. Khi nhiệt độ ban ngày vượt ngưỡng chịu đựng của cơ thể, những người nghèo ít điều kiện làm mát là nhóm dễ mất mạng nhất. Không chỉ gây nguy hiểm trực tiếp vì nắng nóng, El Niño còn đe dọa nguồn cung lương thực. Chương trình Lương thực Thế giới cảnh báo hiện tượng này có thể đẩy khoảng 50 triệu người vào tình trạng thiếu đói nghiêm trọng và làm tăng giá lương thực. Thiệt hại kinh tế kéo dài từ ruộng đồng khô cạn, vùng nuôi trồng thất bát cho tới khu công nghiệp thiếu nước làm mát, sản xuất gián đoạn. Hệ thống y tế khu vực, vốn đã chịu áp lực, nay phải chuẩn bị cho các đợt nhập viện vì nắng nóng cực đoan khu vực trong khi ngân sách và nhân lực có hạn. Nếu không có kế hoạch thích ứng, vòng xoáy bệnh tật – đói nghèo sẽ siết chặt các cộng đồng yếu thế nhất.
Đông Nam Á phải coi siêu El Niño là cú hích bắt buộc cho thích ứng dài hạn
Bài toán trước mắt là cứu sinh mạng trong sáu tháng tới; bài toán dài hạn là chấp nhận rằng mức nhiệt hiện được coi là cực đoan có thể trở thành trạng thái bình thường mới trong khoảng 20 năm nữa. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc dự báo sớm số ca tử vong do nắng nóng sẽ giúp xác định khu vực nguy cơ cao và triển khai biện pháp bảo vệ người dân. Những giải pháp thiết thực gồm tăng khả năng dự báo nắng nóng, mở điểm tránh nóng, bổ sung nhân viên cho cơ sở y tế vào thời gian nhiệt độ cao nhất và tăng bảo vệ đối với người lao động ngoài trời. Tuy nhiên, nếu Đông Nam Á chỉ dừng lại ở ứng phó khẩn cấp thì sẽ luôn chạy theo khủng hoảng. Cần một chiến lược thích ứng sâu hơn: quy hoạch lại nông nghiệp theo tài nguyên nước suy giảm, đầu tư vào hạ tầng trữ nước và làm mát đô thị, điều chỉnh giờ làm việc ngoài trời, lồng ghép chỉ số sức khỏe nhiệt vào chính sách bảo hiểm, lao động. Siêu El Niño Đông Nam Á vì thế phải được nhìn nhận như tín hiệu cuối cùng buộc các chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng bước vào thời kỳ quản trị rủi ro khí hậu chủ động, thay vì chờ đến khi bệnh viện quá tải và ruộng đồng bị bỏ hoang mới hành động.
