Cao tốc Phan Thiết – Bảo Lộc: dự án chiến lược nhưng nút thắt là tiền
Cao tốc Phan Thiết – Bảo Lộc là dự án thành phần dài 73,49 km thuộc trục cao tốc Phan Thiết – Bảo Lộc – Gia Nghĩa – Bu Prăng, tổng vốn đầu tư khoảng 26.000 tỷ đồng, được kỳ vọng hình thành trục kết nối chiến lược Đông – Tây giữa Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, song đang đặt ra bài toán lớn về cơ chế tài chính và phân bổ vốn đầu tư ngân sách. Đây không chỉ là một dự án đường cao tốc thông thường, mà là mắt xích trọng yếu của cả mạng lưới dự án Tây Nguyên, kết nối Bu Prăng – Gia Nghĩa – Bảo Lộc – Phan Thiết với các cảng biển Sơn Mỹ, Phan Thiết. Với quy mô 4 làn xe, cầu cạn và hầm dài tổng cộng gần 6 km, cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc được thiết kế tốc độ 80–100 km/h, hướng tới trở thành hành lang vận tải mới cho nông sản, du lịch và công nghiệp vùng.
Cơ cấu vốn: ngân sách trung ương phải chấp nhận vai trò "bệ đỡ"
Điểm cốt lõi của bài toán tài chính hạ tầng giao thông ở dự án này là tỉ lệ vốn đầu tư ngân sách nhà nước. Cơ cấu vốn hiện được đề xuất gồm khoảng 10.000 tỷ đồng từ ngân sách trung ương giai đoạn 2026–2030 (38,46%), 5.600 tỷ từ ngân sách địa phương (21,54%) và khoảng 10.400 tỷ vốn BOT (40%). UBND tỉnh Lâm Đồng đã chính thức đề nghị Bộ Tài chính xem xét hỗ trợ 10.000 tỷ đồng từ ngân sách trung ương cho đoạn Phan Thiết – Bảo Lộc, thể hiện quan điểm khá rõ: nếu trung ương không đóng vai trò "bệ đỡ" vốn dài hạn, khu vực tư nhân khó có thể gánh nổi một tuyến cao tốc chiến lược vùng. Đây là lựa chọn hợp lý, vì lợi ích liên kết vùng, quốc phòng – an ninh và phát triển hành lang kinh tế Đông – Tây vượt xa biên giới ngân sách của riêng một tỉnh.
Khoảng trống vốn dài hạn và tín dụng đầu tư của Nhà nước
Ngay cả khi ngân sách trung ương đáp ứng yêu cầu hỗ trợ 10.000 tỷ, câu chuyện vốn dài hạn cho các đoạn nối tiếp trong dự án Tây Nguyên vẫn chưa khép lại. Hợp đồng tín dụng giữa Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) chi nhánh Lâm Đồng và Công ty CP BOT cao tốc Bảo Lộc – Liên Khương cho thấy một mô hình đáng chú ý: VDB cho dự án vay tối đa 4.978 tỷ đồng bằng nguồn tín dụng đầu tư của Nhà nước, với thời hạn lên tới 19 năm 6 tháng và có ân hạn nợ gốc. Khoản vay này tương đương khoảng 50% phần vốn mà nhà đầu tư phải thu xếp trong giai đoạn 1, góp phần hoàn thiện cấu trúc tài chính của tuyến Bảo Lộc – Liên Khương. Sự tham gia của Agribank trong thời gian tới càng khẳng định rằng, với hạ tầng giao thông quy mô lớn, dòng vốn trung và dài hạn từ các định chế tài chính nhà nước là điều kiện tiên quyết.
Tuyến cao tốc Tây Nguyên: lợi ích vùng lớn hơn rủi ro tài chính
Điểm quan trọng khiến ngân sách trung ương khó có thể đứng ngoài cuộc là vai trò chiến lược của toàn tuyến Phan Thiết – Bảo Lộc – Gia Nghĩa – Bu Prăng. Khi hoàn thành, hành lang cao tốc này sẽ nối cửa khẩu Bu Prăng tới Gia Nghĩa, Bảo Lộc, Phan Thiết và các cảng biển, hình thành trục giao thông quan trọng Đông – Tây và trục kết nối xuyên suốt từ Tây Nguyên ra duyên hải Nam Trung Bộ. Lợi ích thực tế cho người dân và doanh nghiệp rất rõ: rút ngắn thời gian di chuyển giữa TP.HCM, Đông Nam Bộ với Lâm Đồng và Tây Nguyên, thúc đẩy sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu nông sản, hàng hóa. Dự án dự kiến triển khai giai đoạn 2026–2030, sử dụng khoảng 665 ha đất; chậm trễ trong quyết định vốn hôm nay là đồng nghĩa với bỏ lỡ cơ hội tăng trưởng vùng trong ít nhất một thập niên tới.
Kết luận: chấp nhận chi từ ngân sách để mở khóa dự án Tây Nguyên
Nhìn tổng thể, khoảng trống 10.000 tỷ đồng cho cao tốc Phan Thiết – Bảo Lộc không phải là "gánh nặng bất thường" mà là cái giá phải trả để mở khóa một hành lang kinh tế Đông – Tây mới. Thí điểm tín dụng đầu tư của Nhà nước thông qua VDB ở dự án Bảo Lộc – Liên Khương cho thấy một công thức khả thi: ngân sách giữ vai trò chia sẻ rủi ro, các ngân hàng phát triển và thương mại cung cấp vốn dài hạn, nhà đầu tư tư nhân đảm nhận năng lực triển khai. Nếu trung ương chấp nhận quyết định mạnh tay với vốn đầu tư ngân sách trong giai đoạn 2026–2030, cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc sẽ không còn là bản vẽ trên giấy, mà trở thành trục xương sống cho cả chuỗi dự án Tây Nguyên, từ giao thông, logistics đến công nghiệp và du lịch.
