Cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc: Trục Đông - Tây cần một cơ chế tiền rõ ràng
Cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc là tuyến đường bộ cao tốc dài 73,49 km, tổng vốn đầu tư dự kiến 26.000 tỷ đồng, đóng vai trò là dự án thành phần then chốt trên trục chiến lược Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa - Bu Prăng, được kỳ vọng hình thành hành lang kết nối xuyên suốt giữa Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, qua đó thúc đẩy vận tải, công nghiệp, du lịch và tăng cường liên kết vùng.
Điểm mấu chốt của cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc không chỉ nằm ở thiết kế 4 làn xe, mặt đường rộng hơn 23 m, tốc độ 80 - 100 km/h, mà ở chỗ nó cần một cơ chế tài chính đủ linh hoạt để giải phóng mặt bằng kịp tiến độ. Với tổng vốn 26.000 tỷ đồng và đi qua nhiều địa bàn dân cư, nếu nguồn tiền cho bồi thường, tái định cư và hạ tầng đấu nối bị đứt đoạn, mọi ưu thế về quy hoạch đều có thể bị “khóa cứng” trên giấy. Nói cách khác, đây không chỉ là câu chuyện của kỹ thuật, mà là phép thử lớn cho tư duy tài chính dự án giao thông hiện nay.
Hỗ trợ ngân sách cao tốc: 10.000 tỷ Trung ương có đủ để mở đường?
UBND tỉnh Lâm Đồng đã chính thức đề nghị Bộ Tài chính hỗ trợ khoảng 10.000 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương giai đoạn 2026-2030 để đầu tư cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc. Đây là “mắt xích” quyết định, bởi cơ cấu tài chính hiện tại đặt rất nhiều kỳ vọng vào nguồn lực công. Theo phương án đề xuất, ngân sách Trung ương chiếm khoảng 38,46% tổng mức đầu tư, ngân sách địa phương khoảng 5.600 tỷ đồng (21,54%), phần còn lại khoảng 10.400 tỷ đồng là vốn BOT, tương đương 40%.
Nhiều người lo ngại tỷ lệ hỗ trợ ngân sách cao tốc cao như vậy sẽ tạo thói quen “trông chờ”. Thực tế, với một dự án có vốn đầu tư Tây Nguyên lớn như thế, ngân sách không thể đứng ngoài vì giải phóng mặt bằng khó có thể phó mặc cho nhà đầu tư. Câu hỏi không phải là có dùng ngân sách hay không, mà là dùng thế nào để tạo đòn bẩy cho tư nhân. Nếu 10.000 tỷ Trung ương và 5.600 tỷ địa phương được ưu tiên cho giải phóng mặt bằng, tái định cư và hạ tầng kết nối, nhà đầu tư BOT mới có cơ sở yên tâm rót 10.400 tỷ còn lại mà không sợ đội vốn, trễ tiến độ.
Mô hình đa kênh: Bài học từ tín dụng VDB cho cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương
Câu chuyện tài chính dự án giao thông không dừng ở ngân sách. Ngày 11/8 tại Lâm Đồng, Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) chi nhánh Lâm Đồng đã ký hợp đồng tín dụng tài trợ vốn đầu tư của Nhà nước cho dự án cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương theo phương thức PPP, với hạn mức vay tối đa 4.978 tỷ đồng. Khoản vay này nằm trong tổng mức đầu tư giai đoạn 1 khoảng 17.718 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách Nhà nước khoảng 7.761 tỷ đồng, tương đương 43,8%, còn lại 9.957 tỷ đồng do nhà đầu tư huy động.
Cấu trúc này cho thấy một mô hình vốn đa kênh: ngân sách Nhà nước giữ vai trò “vốn mồi”, tín dụng dài hạn của VDB chia sẻ rủi ro cho nhà đầu tư, còn phần vốn tư nhân được bổ sung thêm bởi các ngân hàng thương mại, dự kiến có Agribank tham gia trong thời gian tới. “Khoản vay có thời hạn tối đa 19 năm 6 tháng, phù hợp với đặc thù của một dự án hạ tầng giao thông có thời gian thu hồi vốn dài” – đây là kiểu trần thuật tài chính mà cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc hoàn toàn có thể tham khảo: dùng ngân sách để giải phóng mặt bằng, dùng tín dụng phát triển cho phần xây lắp cốt lõi, và để vốn thương mại tập trung vào các hạng mục có dòng tiền ổn định.
Liên kết hai dự án, mở khóa hành lang Đông – Tây Tây Nguyên
Cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc và Bảo Lộc - Liên Khương không thể nhìn riêng lẻ; chúng là hai mắt xích trên trục Đông - Tây dài khoảng 194 km, nối Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa - Bu Prăng. Khi hoàn thành cùng tuyến Dầu Giây - Liên Khương, cao tốc Bảo Lộc – Liên Khương sẽ rút ngắn kết nối giữa TP.HCM, các tỉnh Đông Nam Bộ với Lâm Đồng và Tây Nguyên, tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu nông sản, hàng hóa. Một hành lang kinh tế chỉ thực sự có nghĩa khi toàn tuyến thông suốt; bất cứ “điểm nghẽn” tài chính nào ở Phan Thiết - Bảo Lộc cũng sẽ triệt tiêu hiệu quả đầu tư của đoạn Bảo Lộc - Liên Khương.
Dự án Phan Thiết - Bảo Lộc dự kiến triển khai trong giai đoạn 2026-2030, với yêu cầu đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng lớn, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, công nghiệp, du lịch và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Nói một cách thẳng thắn, nếu chậm chốt cơ chế vốn, Tây Nguyên sẽ tiếp tục đứng ngoài cuộc chơi của dòng hàng hóa, dịch vụ chảy từ vùng duyên hải lên cao nguyên. Lúc này, chậm trễ không chỉ là mất cơ hội đầu tư, mà còn là bỏ lỡ một chu kỳ phát triển mới của cả vùng.
Kết luận: Muốn giải phóng mặt bằng nhanh, phải khóa vốn ngay từ thiết kế dự án
Điểm then chốt để cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc vượt qua thách thức giải phóng mặt bằng là chốt sớm một cơ chế tài chính đa tầng, rõ ưu tiên. Ngân sách Trung ương 10.000 tỷ đồng và ngân sách địa phương 5.600 tỷ đồng không nên bị “xé nhỏ” cho nhiều mục tiêu, mà phải tập trung cho bồi thường, tái định cư và các hạng mục công cộng khó xã hội hóa. Phần việc còn lại nên “nhường sân” cho vốn BOT và các kênh tín dụng dài hạn như mô hình VDB đang áp dụng với Bảo Lộc - Liên Khương.
Nếu coi tài chính dự án giao thông là một chuỗi cam kết, thì giải phóng mặt bằng chính là bài kiểm tra đầu tiên về độ tin cậy của Nhà nước trong mắt nhà đầu tư. Cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc sẽ chỉ thực sự trở thành động lực vốn đầu tư Tây Nguyên khi mỗi cam kết ngân sách, mỗi hợp đồng tín dụng được thiết kế với tầm nhìn trọn chu kỳ: từ giai đoạn 2026-2030 đến suốt thời gian khai thác. Không có điều đó, mọi bản vẽ đẹp vẫn có thể dừng lại ở mức phối cảnh.
