Từ đặc sản ngon miệng đến sản phẩm có câu chuyện và dữ liệu
Công nghệ sản phẩm vùng cao là tập hợp các giải pháp khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được áp dụng đồng bộ từ khâu giống, canh tác, thu hoạch, chế biến, truy xuất nguồn gốc nông sản đến thương mại điện tử nông nghiệp, nhằm biến nông sản đặc sản miền núi từ nguyên liệu thô thành hàng hóa có chất lượng ổn định, có thể chứng minh nguồn gốc và cạnh tranh trên thị trường trong nước, quốc tế. Quan điểm cần nói thẳng: thời mà đặc sản vùng cao “ngon là đủ” đã qua. Người tiêu dùng hiện quan tâm nguồn gốc, tiêu chuẩn và câu chuyện phía sau sản phẩm. Nếu vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn chỉ bán nguyên liệu thô, phụ thuộc thương lái, thì tiềm năng hướng tới mục tiêu 100 tỷ USD không khác gì một khẩu hiệu treo tường. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta có dám đặt công nghệ vào trung tâm chiến lược phát triển hay không.
Câu chuyện thanh long, miến dong và bài học thoát cảnh bán thô
Trường hợp HTX Lộc Thúy Quỳnh Farm với 30ha thanh long ruột đỏ cho thấy tại sao công nghệ phải đi trước thị trường. Họ từng rơi vào vòng lặp “được mùa rớt giá” vì quả tươi khó bảo quản, khó vận chuyển xa. Chỉ khi đầu tư dây chuyền chế biến sâu, phát triển mì gạo thanh long, sản phẩm mới kéo dài thời gian bảo quản, nâng giá trị và mở rộng thị trường xuất khẩu. Ở một hướng khác, miến dong Tài Hoan lại chứng minh rằng nông sản đặc sản miền núi muốn xuất hiện ở nước ngoài phải đi qua hành trình kiểm nghiệm, kiểm tra dư lượng, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và chuẩn hóa quy trình sản xuất. Như đại diện HTX này thừa nhận, sản phẩm truyền thống chỉ thành công khi “có quy trình sản xuất, có thể kiểm soát và chứng minh được nguồn gốc”. Đây là lời nhắc rõ ràng: không có truy xuất nguồn gốc nông sản, mọi lợi thế bản địa chỉ dừng ở lời kể.
Khoa học – công nghệ phải chạy theo chuỗi giá trị, không chạy theo máy móc
Vấn đề cốt lõi không phải vùng cao thiếu máy móc hiện đại, mà thiếu một hệ thống công nghệ ăn khớp với chuỗi giá trị. Theo ông Phạm Quyết Tiến, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghệ hỗ trợ nông nghiệp, điểm nghẽn lớn nhất là sản xuất phân tán, giống chưa chuẩn hóa, tổn thất sau thu hoạch cao, dữ liệu vùng trồng và truy xuất nguồn gốc còn yếu. Nói cách khác, chúng ta đang vá víu từng đoạn thay vì thiết kế cả đường đi. Khoa học công nghệ phải tập trung vào bốn khâu: chuẩn hóa giống và canh tác theo sinh thái từng vùng; cơ giới hóa vừa sức để giảm lệ thuộc lao động thủ công; đầu tư đúng vào sơ chế, bảo quản, chế biến sâu; và số hóa thông tin, tiêu chuẩn, bao bì để đáp ứng yêu cầu phân phối. Công nghệ tốt không phải công nghệ đắt tiền, mà là công cụ giải đúng bài toán địa phương và tạo hiệu quả kinh tế đo được.
Truy xuất nguồn gốc và thương mại điện tử: tấm hộ chiếu mới của sản vật vùng cao
Nếu chế biến sâu giúp nông sản sống lâu hơn, thì truy xuất nguồn gốc nông sản và thương mại điện tử nông nghiệp giúp sản phẩm đi xa hơn. Các thị trường khó tính không chỉ đòi hỏi kiểm nghiệm, tiêu chuẩn an toàn, mà còn yêu cầu dữ liệu minh bạch về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, kiểm nghiệm và nhãn mác. Đây chính là nơi công nghệ sản phẩm vùng cao phải chuyển mình: số hóa vùng trồng, tạo mã truy xuất, kết nối với nền tảng thương mại điện tử để người tiêu dùng tra được lịch sử sản phẩm ngay trên điện thoại. Thương mại điện tử mở ra cơ hội phá vỡ rào cản địa lý vốn kìm hãm nông sản đặc sản miền núi; nhưng nếu dữ liệu mù mờ, thương hiệu yếu, câu chuyện sản phẩm nghèo nàn, thì gian hàng online chỉ là phiên bản số của quầy hàng chợ quê. Thị trường số đòi hỏi tư duy sản phẩm số: minh bạch, nhất quán, có chiến lược kể câu chuyện gắn với bản sắc vùng cao.
Từ chạy theo sản lượng sang định vị chất lượng và bản sắc trên thị trường toàn cầu
Mục tiêu 100 tỷ USD với sản phẩm vùng dân tộc thiểu số và miền núi chỉ khả thi nếu chiến lược thay đổi: không tăng sản lượng bằng mọi giá, mà nâng chất lượng, giá trị gia tăng và vị thế thương hiệu. Sản lượng nhỏ không còn là bất lợi nếu sản phẩm đạt chuẩn, có câu chuyện văn hóa, có truy xuất nguồn gốc và kênh thương mại điện tử nông nghiệp phù hợp. Ngược lại, mở rộng sản xuất thiếu chuẩn hóa chỉ dẫn tới tồn kho hoặc không đáp ứng nổi đơn hàng lớn. Cơ chế, chính sách hỗ trợ cần dịch chuyển từ phát triển phong trào sang đầu tư vào chuỗi giá trị: hỗ trợ chuẩn hóa giống, chuyển giao công nghệ vừa sức, xây dựng hệ thống dữ liệu vùng trồng và năng lực số cho HTX, doanh nghiệp. Khi công nghệ bám vào nhu cầu thị trường và năng lực thực tế của người sản xuất, sản vật vùng cao sẽ không còn là kỷ niệm du lịch, mà là nhóm hàng hóa có tiếng nói độc lập trên bàn đàm phán toàn cầu.
