Nông nghiệp công nghệ cao: Cơ hội chung, bước ngoặt phải nắm ngay
Nông nghiệp công nghệ cao là mô hình sản xuất nông nghiệp dựa trên khoa học, công nghệ số, sinh học và quản trị dữ liệu, nhằm tăng năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng trong khi giảm rủi ro, chi phí và tác động tiêu cực tới môi trường, hướng tới phát triển nông thôn bền vững và khả năng cạnh tranh dài hạn. Việt Nam và Thái Lan đang đứng trước một bước ngoặt: hoặc cùng nhảy lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị nông nghiệp khu vực, hoặc chấp nhận mãi là nhà cung cấp nguyên liệu thô rủi ro và dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu. Sự tương đồng về khí hậu, cây trồng và thách thức là lý do mạnh mẽ để hai nước biến nông nghiệp công nghệ cao thành trụ cột hợp tác mới, chứ không chỉ dừng ở thương mại truyền thống.
Lợi thế bổ trợ: Việt Nam mạnh sản xuất, Thái Lan mạnh công nghệ
Điểm xuất phát của hợp tác Việt Nam – Thái Lan là nền nông nghiệp khá giống nhau: cùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, cùng thế mạnh về lúa gạo, trái cây, thủy sản và các ngành hàng nông sản chủ lực. Nhưng sự giống nhau chỉ là phần bề mặt; điều đáng giá nằm ở tính bổ trợ. Việt Nam được đánh giá có ưu thế về lúa gạo, cà phê, trái cây nhiệt đới, thủy sản và sản xuất quy mô lớn, trong khi Thái Lan lại dày dạn kinh nghiệm về công nghệ sản xuất, giống, chế biến chuyên sâu, logistics và phát triển chuỗi giá trị. Đây là bộ đôi hiếm có: một bên mạnh ở khâu sản xuất nguyên liệu, bên kia mạnh ở khâu chế biến, tổ chức chuỗi và logistics. Nếu không kết nối để chuyển sang cùng nghiên cứu, cùng phát triển, cùng thương mại hóa sản phẩm nông nghiệp công nghệ cao thì cả hai sẽ bỏ lỡ lợi thế tự nhiên mà ít cặp đối tác nào trong khu vực có được.
Giáo dục đa ngành: Bệ phóng cho chuyển giao công nghệ nông nghiệp
Muốn hợp tác nông nghiệp công nghệ cao lâu dài, phải bắt đầu từ con người và tri thức. Hàng năm, các cơ sở giáo dục hai nước đang trao đổi hơn 200 lượt sinh viên và học viên sau đại học, với các hoạt động thực tập, học tập ngắn hạn được tích hợp vào chương trình và công nhận tín chỉ. Đây không phải hoạt động giao lưu mang tính “tham quan”, mà là cách xây nền cho mạng lưới chuyên gia song phương trong tương lai. Những cuốn sách do 20 học giả Việt – Thái đồng tác giả, được chuẩn bị trong hai năm để nhìn lại 5 thập kỷ quan hệ ngoại giao, cho thấy hợp tác học thuật đã đi vào chiều sâu và có sản phẩm cụ thể. Song song, việc thành lập Trung tâm Việt Nam học tại một đại học lớn của Thái Lan cùng các lớp tiếng Việt trực tuyến miễn phí, lớp bồi dưỡng phương pháp giảng dạy tiếng Việt, đang tạo lớp chuyên gia hiểu cả ngôn ngữ lẫn bối cảnh – điều kiện then chốt để chuyển giao công nghệ nông nghiệp không bị “lạc giọng” khi sang thực địa.
Từ chia sẻ kinh nghiệm đến đồng phát triển: Bài toán nông thôn bền vững
Nếu hợp tác chỉ dừng ở hội thảo và tham quan mô hình thì nông dân sẽ không được hưởng lợi thực sự. Các chuyên gia nhấn mạnh hợp tác phải chuyển từ “chia sẻ kinh nghiệm” sang “cùng nghiên cứu, cùng phát triển và cùng thương mại hóa” sản phẩm nông nghiệp công nghệ cao. Đặc biệt trong các mảng nông nghiệp thông minh, chuyển đổi số, công nghệ sinh học, công nghệ sau thu hoạch, vaccine và giải pháp thay thế kháng sinh trong chăn nuôi và thủy sản, tiềm năng hợp tác nghiên cứu và ứng dụng được đánh giá là rất lớn. Mục tiêu của nông nghiệp công nghệ cao không chỉ là nâng năng suất, mà còn cải thiện thu nhập và khả năng chống chịu của nông dân trước rủi ro, đồng thời nâng cao tính bền vững trong sử dụng tài nguyên – tức gắn trực tiếp với phát triển nông thôn bền vững. Muốn vậy, hợp tác phải đi kèm chính sách tín dụng, đào tạo kỹ năng số, dịch vụ khuyến nông và các mô hình hợp tác công – tư, thay vì kỳ vọng công nghệ tự “thẩm thấu” xuống ruộng đồng.
Thách thức thể chế và dữ liệu: Đông Nam Á cần liên kết sâu hơn
Một thực tế ít được nói thẳng là cấu trúc sản xuất khác nhau giữa hai nước sẽ tạo ra không ít cản trở. Thái Lan có quỹ đất nông nghiệp khá dồi dào, nhiều nông dân tham gia mô hình nông nghiệp hợp đồng với các tập đoàn lớn; trong khi Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào hộ nông dân nhỏ lẻ và doanh nghiệp vừa và nhỏ. Khi triển khai nông nghiệp công nghệ cao, cùng một công nghệ nhưng cách thiết kế mô hình, chia sẻ lợi ích và quản trị dữ liệu phải khác. Các thách thức về khả năng tài chính, năng lực số của nông dân và chất lượng dữ liệu được coi là rào cản chính trong quá trình chuyển đổi sang nông nghiệp công nghệ cao. Trong bối cảnh Đông Nam Á đang tăng cường liên kết để thúc đẩy nông nghiệp hiện đại và bền vững, Việt Nam và Thái Lan có cơ hội xây một “phòng thí nghiệm khu vực” cho các mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu. Nếu làm tốt, đây không chỉ là hợp tác song phương, mà còn là đóng góp thực chất cho an ninh lương thực của cả khu vực.
