Thiếu 3,9 triệu sách giáo khoa: một vấn đề quản trị, không chỉ là chuyện in ấn
Tình trạng thiếu sách giáo khoa trong năm học 2026-2027 là việc hơn 3,9 triệu cuốn sách chưa đến tay học sinh, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu toàn quốc, xuất phát từ sai lệch dự báo, biến động chính sách hỗ trợ, thay đổi mạng lưới trường lớp và những bất cập trong khâu cung ứng, điều phối giữa Bộ Giáo dục Đào tạo, nhà xuất bản và các địa phương. Đây không phải một sự cố nhỏ mang tính kỹ thuật, mà phơi bày rõ cách hệ thống giáo dục đang gặp khó khi chuyển sang dùng một bộ sách thống nhất toàn quốc cùng lúc triển khai chính sách miễn phí và cho mượn sách giáo khoa. Theo số liệu được công bố, tổng nhu cầu sách giáo khoa là 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in ban đầu chỉ 228,9 triệu bản; đến thời điểm 14/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng khoảng 236,6 triệu bản nhưng vẫn còn thiếu 3.916.370 cuốn. Câu chuyện thiếu sách giáo khoa vì thế phải được nhìn như một bài kiểm tra năng lực dự báo, quản trị dữ liệu và phối hợp chính sách, thay vì chỉ đổ lỗi cho khâu sản xuất hay bán lẻ.
Vì sao thiếu sách: dự báo lạc nhịp, chính sách triển khai ngược chiều thời gian
Nguyên nhân sâu xa của thiếu sách giáo khoa nằm ở việc dự báo nhu cầu đã không theo kịp bối cảnh mới. Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên dùng một bộ sách thống nhất, trong khi quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức lại mạng lưới trường lớp và mở rộng chính sách hỗ trợ sách giáo khoa làm nhu cầu thực tế biến động mạnh. Bộ Giáo dục Đào tạo thừa nhận công tác tổng hợp, phân tích nhu cầu, đánh giá năng lực sản xuất và mạng lưới cung ứng của nhà xuất bản còn thiếu, dẫn đến điều phối nguồn sách chậm và kém linh hoạt. Thêm vào đó, Nghị định 271 về miễn phí sách giáo khoa được ban hành ngày 3/7/2026 nhưng yêu cầu địa phương phải dự báo nhu cầu trước 30/10/2025 và nhập sách vào thư viện trước 15/6/2026 để phục vụ năm học 2026-2027. Khi nhiều tỉnh thành chỉ bắt đầu công bố kế hoạch miễn phí hoặc cho mượn sách vào tháng 7–8/2026, việc đấu thầu, in ấn và vận chuyển thêm một lượng lớn sách trước khai giảng trở nên gần như bất khả thi. Nói thẳng, chính sách nhân văn được ban hành muộn, trong khi khung thời gian kỹ thuật lại đòi hỏi chuẩn bị từ năm trước: hệ quả là thiếu sách cục bộ, học sinh và phụ huynh loay hoay sau khai giảng.
“Thiếu” kiểu nào? Phân biệt sách chưa in với sách chưa đến tay học sinh
Điểm đáng lo là khái niệm thiếu sách giáo khoa đang bị dùng chung cho nhiều tình huống khác nhau, khiến dư luận dễ hiểu nhầm và khó tìm đúng giải pháp. Hơn 3,9 triệu cuốn được báo cáo còn thiếu thực chất cần được phân loại: bao nhiêu là sách phụ huynh đã đăng ký nhưng chưa được giao; bao nhiêu là sách không còn tại điểm bán; bao nhiêu là sách địa phương dự kiến mua bằng ngân sách cho thư viện nhưng chưa thực hiện; bao nhiêu là đơn mua đã ký nhưng chưa đáp ứng; và bao nhiêu là nhu cầu phát sinh sau khi phụ huynh đã tự trang bị sách. Theo phía nhà xuất bản, số sách địa phương chưa mua bằng ngân sách để đưa vào thư viện không thể mặc định là sách học sinh đang thiếu để học, trong khi sách phụ huynh đã đặt nhưng chưa giao lại là vấn đề của thị trường cung ứng. Việc nuốt trọn mọi con số vào cụm từ “thiếu sách giáo khoa” vừa gây hoang mang không cần thiết, vừa che khuất câu hỏi quan trọng: sách còn nằm trong kho, trên đường vận chuyển hay thực sự chưa được in. Nếu không trả lời được câu hỏi này ở từng địa phương, mọi kế hoạch điều chuyển và cung ứng sách học sẽ tiếp tục bị chậm so với nhu cầu thực tế.
Trách nhiệm chia đều: Bộ, nhà xuất bản và địa phương đều phải sửa cách làm
Điểm đáng ghi nhận là Bộ Giáo dục Đào tạo không né tránh trách nhiệm, công khai xem tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ là kết quả của cả Bộ, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và các địa phương. Bộ đã yêu cầu nhà xuất bản tiếp tục điều chuyển, cung ứng bổ sung, ưu tiên học sinh chưa có sách, đặc biệt là ở trường nội trú, vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa và học sinh thuộc diện được hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách. Ở phía nhà xuất bản, các cảnh báo về nguy cơ thừa – thiếu cục bộ khi địa phương đột ngột mở rộng chính sách miễn phí ngay trong năm học đã được gửi đi từ tháng 7, cùng số liệu cho thấy sản lượng in chính gần như hoàn tất và phần lớn sách đã có địa chỉ cung ứng. Vấn đề là những cảnh báo đó được tiếp nhận và xử lý ra sao, địa phương nào chưa đủ điều kiện, nơi nào có nguy cơ phát sinh nhu cầu lớn và cơ chế theo dõi từ lúc cảnh báo đến khi hoàn thành cung ứng có vận hành hay không. Nếu chuỗi trách nhiệm này không được làm rõ, lời hứa không để thiếu sách tái diễn sẽ khó giữ được độ tin cậy với phụ huynh và giáo viên.
Giải pháp cho năm sau: dữ liệu, lộ trình và minh bạch khái niệm “thiếu sách”
Ở góc độ người học, điều cấp bách là phải đưa số sách giáo khoa còn thiếu đến tay học sinh, ưu tiên vùng khó khăn, trường nội trú, vùng biên giới và các nhóm được hỗ trợ. Trong thời gian chờ sách in và điều chuyển, Bộ Giáo dục Đào tạo cho biết sách giáo khoa điện tử được cung cấp miễn phí, trường khai thác thư viện và sách cũ để hạn chế ảnh hưởng đến việc học. Tuy nhiên, đó chỉ là giải pháp “chữa cháy”. Điều xã hội quan tâm hơn là lời cam kết không để tình trạng thiếu sách tái diễn trong những năm học tiếp theo. Bộ tuyên bố sẽ chấn chỉnh công tác dự báo, kết nối dữ liệu, kiểm tra và điều phối; đồng thời rà soát cơ chế quản lý sách theo hướng coi đây là sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu đặc thù, có cơ chế dự phòng và điều phối linh hoạt để đảm bảo cung ứng ổn định ngay từ đầu năm học. But một lời hứa chỉ có sức nặng khi đi kèm các tiêu chí đo lường rõ ràng: tỉ lệ thiếu sách chấp nhận được, mốc thời gian nhập sách vào thư viện, quy trình phân loại các dạng “thiếu” và trách nhiệm cụ thể của từng cấp. Nếu năm sau, hơn 3,9 triệu cuốn vẫn “thiếu” mà không ai trả lời được thiếu kiểu gì, thì chúng ta sẽ tiếp tục quay lại điểm xuất phát.
