Thiếu gần 4 triệu cuốn sách giáo khoa: vấn đề không thể xem là “sự cố kỹ thuật”
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là việc hệ thống giáo dục không cung ứng đủ số lượng sách cần thiết, đúng thời điểm, cho toàn bộ học sinh, khiến việc dạy và học phải dựa vào các giải pháp tạm thời như sách cũ, thư viện, bản photocopy hoặc tài liệu điện tử, làm suy giảm chất lượng tiếp cận chương trình và tạo thêm gánh nặng cho gia đình, nhà trường và cơ quan quản lý. Hơn 3,9 triệu cuốn sách giáo khoa vẫn chưa đến tay học sinh khi năm học 2026-2027 đã bắt đầu, một con số đủ để cho thấy đây là khủng hoảng cung ứng chứ không phải trục trặc nhỏ. Việc để học sinh bước vào lớp mới mà không đủ sách trong tay không chỉ bất hợp lý về mặt quản lý, mà còn thể hiện sự coi nhẹ trải nghiệm học tập, dù Bộ Giáo dục đào tạo đã yêu cầu khẩn trương khắc phục và phối hợp với địa phương để xử lý.
Nguyên nhân sâu xa: dự báo sai, chuỗi cung ứng cứng nhắc và rủi ro độc quyền
Nhìn bề mặt, Bộ Giáo dục đào tạo giải thích tình trạng thiếu sách giáo khoa năm học 2026-2027 bằng các yếu tố mới: lần đầu sử dụng một bộ SGK thống nhất trên toàn quốc, chính sách hỗ trợ, cấp sách ở một số địa phương, cùng việc sắp xếp lại đơn vị hành chính và mạng lưới trường lớp khiến nhu cầu biến động nhanh. Nhưng vấn đề không dừng ở đó. Bộ thẳng thắn nhận trách nhiệm trong khâu dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu, đánh giá năng lực sản xuất, cung ứng của nhà xuất bản và điều phối nguồn sách “chưa đủ nhanh và linh hoạt”. Trong bối cảnh cả nước phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất cho bộ sách thống nhất, như các chuyên gia nhấn mạnh, độc quyền in và phát hành khiến bất kỳ sai sót quản lý nào cũng lập tức trở thành khủng hoảng diện rộng. Nói cách khác, hệ thống đã đặt toàn bộ học sinh vào thế “tất tay” với một chuỗi cung ứng thiếu cơ chế dự phòng.
Con số biết nói: hàng triệu bản sách thiếu, học sinh học chay và phụ huynh xoay xở
Theo số liệu tổng hợp đến 18h ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, trong khi tổng nhu cầu được cập nhật là 245,94 triệu bản, kế hoạch in chỉ 228,9 triệu bản và thực tế mới cung ứng khoảng 236,6 triệu bản. "Từ khi năm học bắt đầu, học sinh đã đến lớp gần hai tuần nhưng nhiều nơi phụ huynh vẫn không thể mua đủ bộ sách cho con" – đây không phải là chuyện tiện lợi mua sắm, mà là khả năng theo kịp bài học. Phụ huynh phải chạy nhiều nhà sách để gom từng cuốn lẻ, có nơi buộc phải mua sách photocopy, hành vi vừa trái luật vừa phơi bày sự tuyệt vọng của người học. Học sinh phải chép tay nội dung, chia nhau xem một cuốn, hoặc học dựa trên slide của giáo viên. Cơ hội tiếp cận đồng đều với chương trình học, vốn là nguyên tắc cơ bản của giáo dục phổ thông, đang bị phá vỡ bởi những con số thiếu hụt rất cụ thể.
Giải pháp tạm thời: sách điện tử giúp “chữa cháy” nhưng không thể thay thế bản in
Để giảm thiểu tác động tức thời của thiếu sách giáo khoa, Bộ Giáo dục đào tạo chỉ đạo nhà xuất bản điều chuyển sách giữa các địa bàn, tiếp tục in bổ sung và ưu tiên cung ứng cho học sinh đang thiếu, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa và trường nội trú. Trong thời gian chờ bản in, giải pháp sách điện tử được kích hoạt: SGK điện tử được cung cấp miễn phí tại địa chỉ trực tuyến, đồng thời các cơ sở giáo dục khai thác sách ở thư viện và sách cũ còn dùng được để hạn chế ảnh hưởng đến việc học. Về mặt công nghệ, đây là tín hiệu tích cực, nhưng trong thực tế, không phải học sinh nào cũng có thiết bị, đường truyền và thói quen học hoàn toàn trên màn hình. Sách điện tử ở thời điểm này là biện pháp “chữa cháy” cần thiết, song nếu được coi là cơ chế dự phòng lâu dài, ngành giáo dục phải nghiêm túc đầu tư hạ tầng số, hỗ trợ thiết bị cho học sinh khó khăn và xây dựng tài liệu phù hợp cho cả môi trường học trực tuyến lẫn trực tiếp.
Từ khủng hoảng thiếu sách đến yêu cầu cải tổ quản lý và bảo vệ quyền học sinh
Khi một năm học mở ra với hàng triệu cuốn sách giáo khoa còn thiếu, câu hỏi quan trọng không phải là “bao giờ in kịp”, mà là “vì sao hệ thống cho phép điều này xảy ra”. Các chuyên gia giáo dục nhận định rất rõ: việc học sinh chưa có đủ sách sau hai tuần đến lớp là điều vô lý, và Bộ Giáo dục đào tạo cùng các đơn vị xuất bản phải chịu trách nhiệm về tính toán, tổ chức cung ứng. Bộ đã nói đến việc coi SGK là sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu, quản trị chuỗi cung ứng bằng dữ liệu thống nhất, xác định rõ trách nhiệm từng bên và xây dựng cơ chế dự phòng, điều phối linh hoạt ngay từ đầu mỗi năm học. Tuy nhiên, những cam kết này sẽ vô nghĩa nếu không gắn với mục tiêu rất cụ thể: không để thêm bất cứ thế hệ học sinh nào phải bắt đầu năm học trong cảnh đi mượn từng trang sách. Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa phải là điểm khởi đầu cho cải tổ quản lý, minh bạch dữ liệu và tôn trọng quyền được học với đầy đủ điều kiện tối thiểu của mọi học sinh.
