Thiếu sách giáo khoa: con số 1,5% không hề nhỏ với phụ huynh
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là việc nhiều học sinh bước vào năm học mới nhưng không có đủ bộ sách theo chương trình, do chuỗi cung ứng từ dự báo nhu cầu, in ấn đến phân phối bị trục trặc, khiến khoảng cách giữa con số trên báo cáo và quyển sách trên tay các em ngày càng lớn.
Bộ Giáo dục đã báo cáo tình hình cung ứng sách giáo khoa năm học 2026-2027 và thừa nhận đang thiếu cục bộ hơn 3,9 triệu cuốn trên cả nước. Đến 18h ngày 14/9, các địa phương ghi nhận còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Nghe thì có vẻ nhỏ, nhưng với từng lớp, từng trường, 1–2 em không có sách đã đủ để kéo chậm cả tiến độ dạy học. Vấn đề không chỉ là vài tuần đầu năm “xoay xở tạm”, mà là cảm giác bất an của phụ huynh về năng lực quản lý một mặt hàng lẽ ra phải ổn định nhất của ngành giáo dục.
Một phát biểu có thể trích dẫn rõ ràng trong bối cảnh này là: “đến 18 giờ ngày 14-9-2026, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu”. Con số ấy cho thấy đây không phải chuyện lẻ tẻ, mà là một khủng hoảng cung ứng sách cần được nhìn nhận như một lỗi hệ thống.
Gốc rễ khủng hoảng: dự báo sai và chuỗi cung ứng thiếu linh hoạt
Để không lặp lại cảnh thiếu sách giáo khoa, cần nói thẳng: đây không phải “sự cố bất ngờ”, mà là kết quả của một chuỗi sai số kéo dài từ bàn giấy đến nhà in. Về mặt khách quan, năm học 2026-2027 là năm đầu tiên sử dụng một bộ SGK thống nhất trên toàn quốc theo một nghị quyết mới, nhiều địa phương hỗ trợ, cấp SGK, trong khi việc sắp xếp lại đơn vị hành chính và mạng lưới trường, lớp làm nhu cầu biến động mạnh. Thời gian từ lúc xác định đầy đủ nhu cầu đến hạn phải có sách lại quá ngắn, khiến hệ thống cung ứng sách vốn cứng nhắc càng dễ quá tải.
Đáng nói hơn là những nguyên nhân chủ quan mà chính Bộ Giáo dục thừa nhận: công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu SGK trong điều kiện mới chưa theo kịp thực tế; việc đánh giá năng lực tổ chức sản xuất, quản trị và mạng lưới cung ứng của nhà xuất bản chưa đầy đủ; việc xử lý những hạn chế trong cung ứng, điều phối nguồn sách chưa đủ nhanh, chưa linh hoạt. Ở địa phương, khâu đăng ký, phối hợp cung ứng thiếu chủ động, dữ liệu về thay đổi sĩ số, trường lớp, chính sách hỗ trợ sách lại cập nhật chậm, khiến con số trên báo cáo lệch xa số sách thực sự cần in. Đây chính là “chỗ nghẽn” mà nếu không sửa từ gốc, năm sau vẫn có thể thiếu, dù chương trình hay bộ sách không đổi.
Bộ Giáo dục làm gì và vì sao phụ huynh không thể ngồi chờ?
Trước phản ánh thiếu sách giáo khoa cục bộ từ giữa tháng 8, Bộ Giáo dục đã ban hành nhiều văn bản yêu cầu bảo đảm cung ứng SGK năm học 2026-2027. Ngày 9/9, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu phải chủ trì cuộc họp riêng về tình hình cung ứng, cho thấy vấn đề đủ nghiêm trọng để Chính phủ phải can thiệp ở cấp cao. Theo báo cáo, tổng nhu cầu SGK được cập nhật là 245,94 triệu bản; kế hoạch in là 228,9 triệu bản; nhà xuất bản đã cung ứng khoảng 236,6 triệu bản. Phần còn thiếu được xử lý bằng cách điều chuyển từ nơi thừa sang nơi thiếu, tiếp tục in bổ sung, công khai điểm bán, đường dây nóng, kênh đặt hàng trực tuyến, lập tổ công tác phản ứng nhanh và bộ phận thường trực 24/7 đến hết ngày 30/9.
Về lâu dài, Bộ tuyên bố sẽ hoàn thiện cơ chế quản lý SGK theo hướng coi đây là sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu đặc thù; quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng trên nền dữ liệu thống nhất, xác định rõ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp, đồng thời xây dựng cơ chế dự phòng, điều phối linh hoạt để cung ứng ổn định ngay từ đầu năm học. Tuy nhiên, phụ huynh không thể đặt cược tương lai học tập của con vào lời hứa cải thiện hệ thống. Khi mà trách nhiệm được chia đều cho Bộ, nhà xuất bản và địa phương, người chịu thiệt vẫn là học sinh trước bảng đen không có sách mới. Vì thế, gia đình và nhà trường buộc phải chủ động tự xây “phương án B” trong khi chờ hệ thống được chỉnh sửa.
Chiến lược “chống thiếu sách” cho phụ huynh và nhà trường
Trong bối cảnh thiếu sách giáo khoa chưa thể giải quyết ngay, điều quan trọng nhất là không để việc học của trẻ bị đình trệ. Ở cấp quản lý, Bộ đã yêu cầu cung cấp miễn phí SGK điện tử trong thời gian chờ bản in, công khai các kênh đặt hàng trực tuyến và điểm bán, đồng thời đôn đốc điều chuyển sách giữa nơi thừa và nơi thiếu, ưu tiên học sinh chưa có sách, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, trường nội trú vùng biên giới, học sinh thuộc diện được hỗ trợ hoặc cho mượn SGK. Tuy nhiên, để những giải pháp này đến được từng lớp học, phụ huynh và nhà trường phải chủ động biến chúng thành hành động cụ thể.
- Khai thác SGK điện tử: tải và dùng sách điện tử miễn phí trong thời gian chờ, hướng dẫn con cách tra cứu, ghi chép bên ngoài để không lệ thuộc vào điện thoại, máy tính quá lâu.
- Tổ chức “chia sẻ sách” trong lớp: mượn, xoay vòng sách giữa các em, kết hợp sử dụng sách cũ còn dùng được và sách ở thư viện trường để mỗi em ít nhất có một nguồn tham chiếu khi lên lớp.
- Phối hợp chặt với giáo viên: trao đổi để giáo viên in phiếu bài học quan trọng, gửi trước nội dung cần chuẩn bị, tránh tình trạng học sinh không có sách bị bỏ rơi trong giờ học.
- Theo dõi sát thông tin từ nhà trường, Sở Giáo dục và kênh chính thức của nhà xuất bản để đăng ký bổ sung, phản ánh ngay nếu lớp vẫn thiếu sách sau các đợt điều chuyển.
- Lập nhóm phụ huynh cùng hành động: thống kê số thiếu, mua chung hoặc đặt hàng tập trung, giảm nguy cơ mỗi gia đình tự xử nhưng vẫn không khớp thời điểm cung ứng sách.
Không để thiếu sách giáo khoa trở thành “bình thường mới”
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa năm học 2026-2027 cho thấy một nghịch lý: chương trình mới, bộ sách thống nhất, nhưng khả năng cung ứng sách vẫn lạc nhịp với nhu cầu thực tế. Khi Bộ Giáo dục thừa nhận hạn chế trong dự báo, tổng hợp nhu cầu, đánh giá năng lực cung ứng và điều phối nguồn sách, đó là bước đầu cần thiết, nhưng chưa đủ. Nếu không biến cam kết “quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu thống nhất” thành kế hoạch cụ thể, minh bạch tiến độ, phụ huynh sẽ tiếp tục phải “phòng thân” mỗi mùa tựu trường.
Từ góc độ người viết, thiếu sách giáo khoa không thể được coi là lỗi nhỏ hay “trở ngại nhất thời”. Đây là thước đo mức độ tôn trọng của hệ thống đối với thời gian và cơ hội học tập của từng đứa trẻ. Trong khi chờ những cải cách sâu hơn, mỗi phụ huynh, mỗi nhà trường cần coi việc chuẩn bị phương án dự phòng – từ sách điện tử, sách cũ, chia sẻ tài liệu – là một phần bắt buộc của kế hoạch năm học. Còn với cơ quan quản lý, cách xử lý thiếu sách hôm nay sẽ là bài kiểm tra niềm tin của xã hội vào mọi cải cách giáo dục ngày mai.
