Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao cần thiết?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp những chính sách, quy trình xử lý thủ tục được Quốc hội thiết kế riêng để tháo gỡ vướng mắc hành chính, pháp lý cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tổ chức tại Đặc khu Phú Quốc, song vẫn phải bảo đảm tuân thủ pháp luật, minh bạch trách nhiệm và không được dùng làm cái cớ hợp pháp hóa sai phạm hiện hữu hoặc tạo ra những vi phạm mới. Chiều 3/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XIV thảo luận tổ về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án APEC 2027 tại Phú Quốc. Bối cảnh là tiến độ nhiều công trình đang tốt, song vẫn còn vướng về thủ tục đầu tư, xây dựng, nghiệm thu và thanh quyết toán. Yêu cầu đặt ra không chỉ là giải quyết nhanh để kịp tiến độ hội nghị, mà còn là bảo vệ kỷ cương pháp lý và trách nhiệm quản lý công trình trước mắt và lâu dài.
Đẩy nhanh tiến độ nhưng không “nới lỏng” pháp luật
Điểm đáng chú ý của cơ chế đặc thù APEC 2027 là tư duy “tăng tốc trong khung pháp lý”, chứ không phải “tạm gác luật để kịp tiến độ”. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, mọi vướng mắc phải được tháo gỡ với tinh thần khẩn trương nhưng cơ chế phải khả thi, hiệu quả, đúng pháp luật, được giám sát tiến độ chặt chẽ và bảo đảm công khai, minh bạch để không thất thoát, lãng phí. Ông cũng yêu cầu rà soát kỹ danh mục công trình được áp dụng cơ chế đặc thù, tránh tâm lý lợi dụng để xử lý những việc không thật sự cấp bách, không áp dụng tùy tiện, không hạ thấp chất lượng, không tạo tiền lệ xấu trong quản lý đất đai, tài nguyên và ngân sách. Chính cách đặt vấn đề này cho thấy Quốc hội không chấp nhận đánh đổi kỷ cương pháp luật lấy tốc độ, mà coi tốc độ là kết quả của tổ chức thực hiện tốt trong khuôn khổ pháp lý.
Ba rào chắn chống hợp pháp hóa sai phạm
Nếu cơ chế đặc thù là “đường nhanh” cho dự án, thì Quốc hội đồng thời dựng lên những rào chắn chính trị – pháp lý để không ai biến con đường ấy thành lối tắt trục lợi. Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến lưu ý Nghị quyết phải bảo đảm ba nguyên tắc: không hợp pháp các sai phạm có tính chất vụ lợi, không loại trừ trách nhiệm của tập thể, cá nhân nếu có vụ lợi và không tạo thành tiền lệ để phát sinh các sai phạm mới. Cách nhấn mạnh vào “vụ lợi” là lời cảnh báo thẳng thắn với những toan tính biến APEC thành cơ hội xóa dấu vết sai phạm. Đồng thời, yêu cầu không tạo tiền lệ mới khẳng định rõ: cơ chế đặc thù APEC 2027 chỉ là giải pháp tình huống, không phải “mô hình mềm” để sau này các địa phương viện dẫn khi muốn lách luật cho các dự án khác. Đây là thông điệp chính trị mạnh hơn bất kỳ điều khoản kỹ thuật nào trong Nghị quyết.
Trách nhiệm quản lý công trình trong cơ chế đặc thù
Một nguy cơ khi cho phép ưu tiên xử lý thủ tục là tâm lý “khoán trắng” chất lượng cho nhà đầu tư. Quốc hội đi ngược xu hướng đó bằng cách yêu cầu gắn cơ chế đặc thù với trách nhiệm đặc biệt của các chủ thể liên quan. Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ trách nhiệm của Chính phủ, các bộ, ngành trong chỉ đạo, hướng dẫn, phối hợp và phân định hợp lý giữa Trung ương – địa phương; nếu Quốc hội ban hành Nghị quyết thì Quốc hội sẽ tiếp tục giám sát việc thực hiện. Đáng chú ý, ông yêu cầu xác định rõ cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm thẩm định, giám định và chịu trách nhiệm đối với rủi ro trong thi công, nghiệm thu, khai thác và sử dụng công trình. Với các trường hợp chưa hoàn thiện thủ tục xây dựng, cần cơ chế thay thế để kiểm soát chất lượng, an toàn, cùng yêu cầu kiểm định, thẩm tra độc lập cho các hạng mục có rủi ro, kèm trách nhiệm rõ ràng của chủ đầu tư, tư vấn và cơ quan quản lý nếu phát sinh sai sót.
Không để cơ chế đặc thù biến thành “kênh BT đất lấn biển” lâu dài
Tranh luận quanh việc dùng đất lấn biển để thanh toán hợp đồng BT cho nhà đầu tư cho thấy cơ chế đặc thù APEC 2027 không chỉ là chuyện thủ tục mà còn là bài toán quản trị tài sản công. Chủ tịch Quốc hội cho rằng vấn đề này nên được xử lý trong Luật Phát triển đô thị, để mọi địa phương có đô thị lấn biển cùng tuân một luật chung, tránh mỗi nơi một văn bản riêng. Quan điểm đó chống lại xu hướng “tùy nghi địa phương hóa” các cơ chế nhạy cảm về đất đai. Một đại biểu Hà Nội đề nghị nếu tiếp tục quy định chuyện dùng đất lấn biển trong Nghị quyết, phải bổ sung nguyên tắc kiểm soát chặt việc định giá đất, kiểm toán, quyết toán, xử lý chênh lệch giá trị và giới hạn thời hạn áp dụng chỉ phục vụ các dự án APEC 2027, không để thành cơ chế lâu dài. Tinh thần chung là không để cơ chế đặc thù trở thành cánh cửa mở rộng cho các giao dịch BT thiếu minh bạch trong tương lai.
