Mỏ vàng Nậm Kha Á là gì và vì sao lại gây chú ý lúc này?
Mỏ vàng Nậm Kha Á là dự án khai thác và chế biến quặng vàng gốc ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, được thiết kế để xử lý 17.000 tấn quặng nguyên khai mỗi năm trên diện tích 126 ha đất, hướng tới thu hồi hơn 1.247 kg vàng và gần 3.898 kg bạc tinh khiết trong vòng 27 năm hoạt động, qua đó trở thành một điểm nhấn mới của khai thác vàng Lai Châu và tài nguyên khoáng sản Việt Nam. Điểm then chốt khiến dự án không thể bị xem nhẹ: quy mô quặng khổng lồ, công nghệ luyện kim phức tạp và tác động môi trường nằm trong nhóm có nguy cơ cao theo Luật Bảo vệ môi trường. Mỏ vàng Nậm Kha Á đã được Hội đồng đánh giá trữ lượng khoáng sản quốc gia phê duyệt trữ lượng vàng, bạc từ năm 2017, nhưng chỉ sau khi báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) được Bộ Nông nghiệp và Môi trường công khai tham vấn cộng đồng, câu chuyện mới thật sự bước ra ánh sáng và trở thành đề tài tranh luận về cách chúng ta sử dụng tài nguyên khoáng sản Việt Nam. Quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư và nhà đầu tư được UBND tỉnh Lai Châu ban hành ngày 25/6/2026 đã đưa dự án từ ý tưởng địa chất sang giai đoạn chuẩn bị triển khai thực tế, đồng nghĩa với việc những lo lắng của người dân địa phương không còn là kịch bản giả định mà là câu hỏi chính sách cần lời đáp thẳng thắn.
Kho báu hơn 1.500 kg vàng, 5.100 kg bạc và bài toán kinh tế địa phương
Theo thiết kế, dự án khai thác quặng vàng Nậm Kha Á có tổng trữ lượng địa chất 468.000 tấn quặng, chứa khoảng 1.584 kg vàng và 5.132 kg bạc – một “kho báu” đúng nghĩa nằm dưới chân rừng Mù Cả và Mường Tè. Trữ lượng khai thác thực tế được tính cho nhà máy là gần 409.900 tấn quặng nguyên khai, trong đó chứa hơn 1.383 kg vàng và 4.613 kg bạc. Sau chế biến, doanh nghiệp dự kiến thu được hơn 1.247 kg vàng và gần 3.898 kg bạc với hàm lượng trên 99,9%. Ở góc độ kinh tế, không thể phủ nhận đây là dự án có khả năng tạo nguồn thu lớn, việc làm ổn định trong 25 năm sản xuất và hiệu ứng lan tỏa cho dịch vụ, hạ tầng địa phương. Một câu nói đáng ghi nhớ là: "Sản phẩm dự kiến sau khi chế biến trong toàn bộ đời dự án là 1.247,3 kg vàng có hàm lượng trên 99,9% và 3.898,6 kg bạc có hàm lượng trên 99,9%." Đối với huyện miền núi còn nhiều khó khăn, con số này là hấp dẫn. Nhưng mặt khác, kinh nghiệm từ các mỏ vàng khác cho thấy lợi ích kinh tế thường tập trung vào doanh nghiệp và một phần ngân sách, trong khi người dân quanh mỏ dễ rơi vào vòng xoáy phụ thuộc vào lao động phổ thông, đối mặt rủi ro ô nhiễm nước, đất mà khó định lượng bằng vài dòng trong báo cáo ĐTM. Chính vì vậy, việc phân chia giá trị từ kho báu kim loại này cho cộng đồng phải trở thành điều khoản chính, chứ không chỉ là lời hứa thiện chí.
Công nghệ luyện kim phức tạp và những rủi ro môi trường khó né tránh
Dự án mỏ vàng Nậm Kha Á lựa chọn khai thác lộ thiên, đào bới tầng đất phủ, khoan nổ mìn rồi vận chuyển quặng về nhà máy tuyển và luyện kim. Quặng được xử lý tùy loại: quặng thạch anh giàu vàng nghiền xuống dưới 0,074 mm và hòa tách theo phương pháp carbon trong bùn; quặng nghèo hơn được áp dụng quy trình Vat-leaching; quặng sulfua trung bình thì qua tuyển trọng lực, tuyển nổi rồi mới đưa vào luyện kim sâu. Hai chu trình luyện kim chính – carbon trong bùn và Vat-leaching – đều dựa vào hóa chất để hòa tách vàng, bạc khỏi quặng, sau đó hấp thụ lên than hoạt tính, nung thiêu và nấu luyện để thu kim loại. Đây là công nghệ phổ biến với khai thác vàng hiện đại, nhưng đi kèm nguy cơ phát sinh khí thải từ lò thiêu, bã quặng chứa hóa chất, cùng rủi ro rò rỉ dung dịch hòa tách. Không phải ngẫu nhiên ĐTM xếp dự án vào nhóm khai thác khoáng sản có nguy cơ tác động xấu đến môi trường ở mức độ cao và khẳng định dự án không đủ điều kiện phân loại xanh theo Quyết định 21/2025 của Thủ tướng. Việc chuyển đổi hơn 66 ha rừng tự nhiên sản xuất sang đất khoáng sản là cái giá môi trường nhìn thấy ngay: mất sinh cảnh, đứt gãy sinh thái, tăng nguy cơ xói mòn và lũ quét. Đáng nói hơn, khu dự trữ thiên nhiên Mường Tè đang được quy hoạch cách mỏ chỉ 6–10 km theo đường chim bay, khiến bất kỳ sự cố môi trường nào cũng có nguy cơ lan tới vùng bảo tồn.
Tác động lên cộng đồng và câu hỏi về công bằng tài nguyên
Báo cáo ĐTM ghi nhận khu vực dự án không có nhà dân, không công trình an ninh quốc phòng hay di tích lịch sử – một lợi thế để giảm xung đột trực tiếp về đất ở. Tuy vậy, điều đó không có nghĩa là cộng đồng địa phương đứng ngoài cuộc. Rừng tự nhiên bị chuyển đổi, nguồn nước có nguy cơ bị ảnh hưởng; người dân Mù Cả, Mường Tè sẽ là những người đầu tiên cảm nhận mọi biến động, dù nhà cửa có cách khu mỏ vài km. ĐTM cũng nhấn mạnh việc phải xin ý kiến nhiều nhóm chuyên gia – từ luyện kim kim loại màu quý đến hóa – môi trường, sinh thái, khí tượng, y tế – để dự báo và xử lý tác động môi trường. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ nếu tiếng nói của cộng đồng không được đặt ngang với phân tích kỹ thuật. Song song với dự án mỏ vàng Nậm Kha Á, tỉnh Lai Châu đã đấu giá một mỏ vàng khác diện tích 3,65 ha giáp ranh, và doanh nghiệp khác lại đề nghị thăm dò khu vực vàng Nậm Cười trong tỉnh, cũng như khu Bồng Miêu ở Đà Nẵng. Bức tranh tổng thể cho thấy vùng núi đang bước vào chu kỳ mới của khai thác vàng Lai Châu và cả nước. Ở điểm này, câu hỏi mang tính chính sách là: chúng ta coi vàng như “khoáng sản chiến lược, quan trọng, thiết yếu phục vụ phát triển kinh tế và đảm bảo quốc phòng” nhưng đã có cơ chế nào đảm bảo người dân sống trên mỏ vàng được hưởng lợi xứng đáng, thay vì chỉ gánh rủi ro môi trường và biến động xã hội? Nếu không trả lời rõ ràng, mọi lời khẳng định về phát triển bền vững sẽ khó thuyết phục.
27 năm khai thác: cần một hợp đồng xã hội mới với thiên nhiên và người dân
Theo giấy chứng nhận đầu tư, tuổi thọ mỏ vàng Nậm Kha Á là 27 năm kể từ ngày cấp phép, gồm 2 năm xây dựng và 25 năm sản xuất, với dự kiến khởi công quý I/2028 và hoàn thành xây dựng vào quý II/2029. Khoảng thời gian đó tương đương một thế hệ người dân địa phương, đủ dài để thay đổi cấu trúc kinh tế – xã hội vùng núi, nhưng cũng đủ dài để tích lũy những hệ quả môi trường khó đảo ngược nếu tính toán ban đầu thiếu thận trọng. Chủ đầu tư – CTCP Khoáng sản Sao Phương Bắc – và chính quyền Lai Châu đã bước qua ngưỡng phê duyệt chủ trương; điều còn lại là xây dựng một “hợp đồng xã hội” rõ ràng giữa doanh nghiệp, Nhà nước, cộng đồng và thiên nhiên. Hợp đồng đó phải trả lời ít nhất ba điểm: chia sẻ lợi ích kinh tế ra sao; kiểm soát rủi ro môi trường thế nào trong suốt vòng đời dự án; và kế hoạch đóng cửa mỏ, phục hồi rừng, nguồn nước sau khai thác sẽ cụ thể đến mức nào. Dự án khai thác quặng vàng Nậm Kha Á có thể trở thành hình mẫu cho việc khai thác tài nguyên khoáng sản Việt Nam một cách có trách nhiệm – nếu các cam kết môi trường không chỉ nằm trên giấy, các con số việc làm và ngân sách được gắn với chương trình phát triển địa phương, và cộng đồng được tham gia giám sát thực chất. Nếu không, “mỏ vàng tỷ bạc” có nguy cơ được nhớ đến như một dấu mốc của sự đánh đổi thiên nhiên lấy lợi ích ngắn hạn. Lựa chọn nằm ở cách chúng ta hành động ngay từ hôm nay, trước khi mũi khoan đầu tiên chạm vào lớp quặng Nậm Kha Á.
