Thiếu sách giáo khoa: Bức tranh không thể xem là chuyện nhỏ
Thiếu sách giáo khoa trong tuần đầu năm học mới là tình trạng hàng loạt học sinh và phụ huynh không thể mua đủ sách dù năm học đã khai giảng, buộc họ phải chạy đôn chạy đáo nhiều nơi, chờ đợi, xin, mượn hoặc ghép từng cuốn riêng lẻ, làm gián đoạn việc học và gây áp lực lớn cho gia đình lẫn nhà trường.
Trong không khí chuẩn bị sôi động của năm học mới 2026-2027, phụ huynh học sinh khắp nơi tất bật mua sách giáo khoa, đồ dùng học tập, trong khi các cơ quan chức năng và trường học khẩn trương bổ sung nguồn sách, hỗ trợ học sinh khó khăn để kịp điều kiện học tập ngay từ những ngày đầu năm học. Thế nhưng, dù năm học đã diễn ra được một tuần, nhiều phụ huynh, học sinh vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận, mua sách giáo khoa tại không ít địa phương. Nói cách khác, hệ thống đã để học sinh “ra trận” mà thiếu vũ khí tối thiểu – cuốn sách – và đây là điều không thể chấp nhận với một hệ thống giáo dục đang tự nhận là đổi mới.
Phụ huynh học sinh chạy đua mua sách: Áp lực không đáng có
Tình trạng thiếu sách giáo khoa không chỉ là vài khoảng trống trên kệ nhà sách, mà là những ngày ngược xuôi đầy lo lắng của phụ huynh học sinh. Nhiều người đổ xô đến các nhà sách lớn nhưng vẫn không thể mua đủ sách giáo khoa cho năm học mới. Có phụ huynh phải mua từng cuốn ở nhiều địa điểm khác nhau, kiên nhẫn ghép dần thành một bộ sách, song sau nhiều ngày tìm kiếm, con họ vẫn chưa có đủ sách để học.
Câu chuyện của chị Nguyễn Thị Mai ở Hà Nội cho thấy bức tranh rất cụ thể: sau nhiều ngày “đỏ mắt” tìm mua, chị buộc phải lên mạng đăng tin tìm người bán lại, xin sách cũ từ gia đình có con đã học xong, rồi cuối cùng nhờ người thân ở Thành phố Hồ Chí Minh mua giúp, con mới có sách để học. Trong khi đó, ở Gia Lai, có phụ huynh đi tìm hơn một tháng vẫn chưa đủ sách cho con. Việc mua sách giáo khoa lẽ ra phải là khâu chuẩn bị bình thường cho năm học mới 2026-2027 lại biến thành cuộc săn lùng căng thẳng, lấy thời gian, sức lực và cả tâm lý của gia đình.
Nguyên nhân sâu xa: Từ thống nhất bộ sách đến dự báo cung cầu yếu
Nguyên nhân của thiếu sách giáo khoa trong tuần đầu năm học mới không thể chỉ quy về “cao điểm” hay “tăng nhu cầu đột biến”. Tại Gia Lai, năm học 2026-2027 là năm đầu tiên địa phương này thực hiện sử dụng bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, khiến nhu cầu mua sách tập trung tăng rất cao vào những ngày cận kề khai giảng ở nhiều nơi trong tỉnh. Đây là biến động hoàn toàn có thể dự báo từ sớm, nhưng hệ thống dường như đã phản ứng chậm.
Ở các thành phố lớn như Hà Nội, một nguyên nhân rất “đời thường” nhưng mang tính hệ thống là việc nhiều gia đình mua cùng lúc hai bộ sách cho học sinh lớp 1, một bộ để ở nhà, một bộ để ở trường, dẫn đến người mua sau không còn sách. Cùng với đó, khâu khảo sát số liệu tại cơ sở giáo dục và đơn vị cung ứng chưa đầy đủ, trở thành nguyên nhân trực tiếp khiến việc cung ứng sách bị thiếu. Như một ý kiến chuyên gia đã nhấn mạnh, sách giáo khoa là phương tiện học tập thiết yếu, nên việc học sinh đến trường mà không có sách không thể bị xem nhẹ như một “trục trặc kỹ thuật” của quản lý giáo dục.
Những nỗ lực khắc phục: Từ gói hỗ trợ hàng trăm nghìn bộ sách đến giải pháp tạm thời
Trước áp lực thiếu sách giáo khoa, các địa phương không thể ngồi chờ mà đã phải tung ra những giải pháp vừa cấp bách, vừa mang tính lâu dài. Ở Gia Lai, ngành giáo dục phối hợp với nhà xuất bản rà soát nhu cầu ngay sau khi kết thúc năm học cũ, xây dựng phương án cung ứng và khi nhu cầu phát sinh tăng thêm thì kịp thời bổ sung nguồn cung. Đồng thời, địa phương chuẩn bị hỗ trợ cho học sinh nghèo, cận nghèo, vùng sâu, vùng xa, biên giới và học sinh dân tộc thiểu số để bảo đảm các em có đủ sách giáo khoa.
UBND tỉnh đã phê duyệt chủ trương cho học sinh mượn sách giáo khoa với tổng kinh phí khoảng 42,2 tỷ đồng để mua khoảng 180.000 bộ sách cho mượn, trong đó khối trung học phổ thông được phân bổ khoảng 13,1 tỷ đồng, phần còn lại giao cho 135 xã, phường chủ động mua sách hỗ trợ từ lớp 1 đến lớp 9. Song song, các trường tăng sách thư viện để cho mượn, khuyến khích dùng sách giáo khoa điện tử, ưu tiên sách bản giấy cho những em chưa có. Theo một công văn phát đi ngày 10/9, nhà xuất bản cam kết cung ứng đầy đủ sách giáo khoa cho học sinh trước ngày 15/9. Những biện pháp này cho thấy hệ thống đã “chữa cháy”, nhưng câu hỏi đặt ra là vì sao chúng không được kích hoạt sớm hơn.
Cần một cách làm mới: Đừng để bài toán thiếu sách lặp lại
Câu chuyện thiếu sách giáo khoa trong tuần đầu năm học mới 2026-2027 là lời nhắc mạnh mẽ rằng đổi mới giáo dục không thể chỉ dừng ở chương trình, sách mới hay khẩu hiệu. Nó bắt đầu từ điều đơn giản nhất: mỗi học sinh đến lớp phải có đủ sách, đúng thời điểm. Khi phụ huynh học sinh bị đẩy vào cuộc chạy đua mua sách giáo khoa, đó là dấu hiệu lỗ hổng quản lý chứ không phải “sự cố khách quan”.
Những biện pháp khẩn cấp như tăng in, điều phối sách giữa các vùng, kéo dài thời gian phục vụ, bán hàng trực tuyến, cho mượn sách và tăng sách thư viện là cần thiết. Nhưng về lâu dài, các sở giáo dục và đơn vị liên quan phải cải thiện dự báo nhu cầu, quản lý đăng ký sách ngay từ cuối năm học trước, kiểm soát tình trạng mua dư nhiều bộ ở một số nhóm phụ huynh, đồng thời làm rõ trách nhiệm ở từng khâu chậm trễ. Nếu không, mỗi mùa tựu trường, câu chuyện thiếu sách giáo khoa sẽ lại trở thành nỗi lo thường niên, bào mòn niềm tin vào chất lượng quản lý giáo dục.
