Thiếu sách giáo khoa: một sự cố kỹ thuật hay khủng hoảng quản trị?
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều học sinh và trường phổ thông bước vào năm học mới mà không có đủ sách chính thức, bắt nguồn từ bất cập trong khâu dự báo, đặt hàng, xuất bản và phân phối, gây xáo trộn dạy – học và làm giảm niềm tin xã hội vào năng lực quản lý giáo dục. Trong bối cảnh năm học 2026-2027 là năm đầu tiên triển khai một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW, việc để xảy ra thiếu sách không thể giải thích đơn thuần là trục trặc kỹ thuật. Ngày 21/9, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã phải chủ trì cuộc họp khẩn về cung ứng sách giáo khoa và rà soát chương trình giáo dục phổ thông, với mục tiêu vừa xử lý thiếu sách, vừa chuẩn bị phục vụ đoàn giám sát chuyên đề về đột phá phát triển giáo dục. Câu hỏi đặt ra là: đây chỉ là sự cố nhất thời, hay là biểu hiện của một khủng hoảng quản trị kéo dài trong cung ứng sách giáo dục?
Con số biết nói: hơn 776.000 bản thiếu và những bức xúc âm thầm
Đằng sau khẩu hiệu "không để thiếu sách giáo khoa" là thực tế lạnh lùng: tính đến thời điểm họp ngày 21/9, cả nước vẫn còn thiếu trên 776.000 bản sách giáo khoa, chiếm khoảng 0,31% tổng nhu cầu. Trước đó, tại một phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, con số được nêu lên thậm chí là khoảng 900.000 cuốn còn thiếu tính đến 19/9, và nhận định rằng "chưa bao giờ xảy ra sự cố lớn như lần này về thiếu sách giáo khoa". Thiếu sách giáo khoa không phải là chuyện nhỏ: học sinh gặp khó khăn trực tiếp trong học tập, phải mượn, chép tay hoặc học chắp vá; phụ huynh thì bức xúc, mệt mỏi, tốn kém khi chạy khắp nơi tìm sách. Những trục trặc này đặc biệt nghiêm trọng khi gắn với một bộ sách thống nhất toàn quốc, nơi từng bản sách mang ý nghĩa bảo đảm quyền học tập bình đẳng. Tình trạng thiếu sách giáo dục ở một số địa phương như Hải Phòng cho thấy sự chênh lệch vùng miền và lỗ hổng điều phối trung ương – địa phương.
Mệnh lệnh trước 25/9: yêu cầu cấp bách và trách nhiệm cá nhân hóa
Phản ứng của Chính phủ không dừng ở mức nhắc nhở. Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo phải giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, hoàn thành trước ngày 25/9/2026. Đây là một mốc thời gian cực kỳ chặt, thể hiện rõ tính mệnh lệnh chính trị đối với cung ứng sách giáo dục. Kèm theo đó, Bộ trưởng được giao "chịu trách nhiệm trực tiếp trước Chính phủ, Thủ tướng" về việc áp dụng các biện pháp quyết liệt, cấp bách, mạnh hơn để bảo đảm đủ sách. Đồng thời, Thủ tướng yêu cầu kiểm điểm nghiêm túc, làm rõ trách nhiệm tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan và xử lý theo quy định, với hạn báo cáo kết quả trước ngày 10/10/2026. Một câu nói có thể trích dẫn nguyên văn là: "hiện vẫn còn thiếu khoảng 776.000 bộ sách giáo khoa, chiếm tỷ lệ 0,31%" – số liệu vừa là bằng chứng, vừa là thước đo để giám sát việc hoàn thành mệnh lệnh. Việc cá nhân hóa trách nhiệm Bộ trưởng cho thấy Chính phủ muốn chuyển từ kiểu xử lý chung chung sang mô hình quản trị gắn với người đứng đầu.
Biện pháp khẩn cấp: cấp sách đủ là chưa đủ, phải sửa cả hệ thống
Các biện pháp khẩn cấp hiện nay tập trung vào việc đảm bảo cung ứng đủ sách giáo khoa trong thời gian sớm nhất: cập nhật thường xuyên tình hình tại từng cơ sở giáo dục, xác nhận đủ sách tới từng học sinh; hướng dẫn địa phương và trường còn thiếu sách thực hiện giải pháp hỗ trợ học tập để không ảnh hưởng chất lượng dạy – học. Tuy nhiên, nếu chỉ coi thiếu sách là bài toán logistics, thì nguy cơ tái diễn vẫn nguyên vẹn. Thủ tướng đã thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân chủ quan là chủ yếu: công tác chỉ đạo, điều hành cung ứng sách giáo khoa của Bộ Giáo dục và Đào tạo còn chưa quyết liệt, chưa kịp thời, chưa hiệu quả, chưa đổi mới sâu sắc. Đó là lời nhắc rằng biện pháp khẩn cấp phải đi kèm cải tổ quy trình: từ tổng hợp nhu cầu, dự báo, đặt hàng, xuất bản, dự trữ đến điều phối, phân phối. Tập trung xử lý thiếu sách giáo dục trước 25/9 chỉ là bước đầu; nếu không cải thiện năng lực quản trị, khủng hoảng sách giáo khoa có thể trở thành vấn đề lặp lại mỗi năm học.
Tác động dài hạn: từ sự cố sách giáo khoa đến cải cách chương trình
Điểm đáng chú ý là cuộc họp ngày 21/9 không chỉ xoay quanh cung ứng sách giáo khoa, mà còn gắn với rà soát chương trình và sách phổ thông, chuẩn bị cho đoàn giám sát thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục. Thủ tướng yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng kế hoạch hoàn thiện chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông với lộ trình cụ thể, hướng tới một bộ sách mới sử dụng thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2028-2029. Nghĩa là, thiếu sách năm nay không chỉ tác động đến năm học 2026-2027, mà còn trở thành phép thử cho toàn bộ chiến lược cung ứng sách giáo dục trong nhiều năm tới. Các nội dung đi kèm như bảo đảm chất lượng bữa ăn học đường, vận hành trường nội trú liên cấp, sắp xếp mạng lưới trường và đội ngũ giáo viên cho thấy Chính phủ muốn xem cung ứng sách như một mắt xích trong hệ sinh thái giáo dục, chứ không phải công việc kỹ thuật tách rời. Nếu ngành giáo dục biến "sự cố 776.000 bản thiếu" thành động lực để hiện đại hóa quản trị, thì cú sốc hiện tại có thể mở đường cho một năm học 2026-2027 ổn định hơn, và một hệ thống sách giáo khoa bền vững hơn về lâu dài.
