Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa: một cú vấp khó chấp nhận trong năm đầu thống nhất một bộ sách
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng ngay khi bước vào năm học mới, hàng trăm nghìn học sinh vẫn chưa có đủ sách học trên tay, cho thấy sự đứt gãy nghiêm trọng trong khâu dự báo, đặt hàng, in ấn và phân phối, đồng thời phơi bày những hạn chế trong cách Bộ Giáo dục chỉ đạo và phối hợp với địa phương về cung ứng sách học và triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới. Sáng 21/9, tại Trụ sở Chính phủ, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc làm việc với Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các bộ, ngành để tập trung giải quyết cấp bách tình trạng thiếu sách giáo khoa cho năm học 2026-2027. Năm học này là năm đầu tiên triển khai một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc theo tinh thần Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Thế nhưng ngay khi năm học bắt đầu, vẫn còn trên 776.000 bản sách giáo khoa bị thiếu, tương đương khoảng 0,31%, làm nhiều cơ sở giáo dục và phụ huynh lao đao. Đây không thể coi là một “sai số chấp nhận được”, mà là biểu hiện của một khủng hoảng giáo dục ở khía cạnh quản trị và thực thi.
Mệnh lệnh từ Thủ tướng: hết hạn 22/9 để báo cáo, 25/9 để không còn học sinh nào thiếu sách
Điểm đáng chú ý trong cách xử lý là Thủ tướng không chấp nhận những lời giải thích chung chung về khó khăn, mà đặt ra các mốc thời gian cứng cho toàn hệ thống. Văn phòng Chính phủ đã có văn bản truyền đạt ý kiến chỉ đạo yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo huy động tất cả nguồn lực, điều tiết ngay, in ấn và cung ứng đầy đủ số lượng, bảo đảm chất lượng sách giáo khoa cho các cơ sở giáo dục phổ thông, hoàn thành việc cung ứng sách và báo cáo Thủ tướng trước ngày 22/9/2026. Đồng thời, tại cuộc họp, Thủ tướng yêu cầu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo áp dụng các biện pháp quyết liệt, cấp bách, mạnh hơn để giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, hoàn thành trước ngày 25/9/2026. Một câu nói có thể trích dẫn từ kết luận này là: "Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo phải tập trung chỉ đạo, chịu trách nhiệm trực tiếp trước Chính phủ và Thủ tướng về việc áp dụng các biện pháp cấp bách giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách giáo khoa cho năm học 2026-2027 trong thời gian ngắn nhất, hoàn thành trước ngày 25/9". Mệnh lệnh cụ thể như vậy cho thấy người đứng đầu Chính phủ coi thiếu sách giáo khoa là sự cố phải đóng lại nhanh, không được kéo dài bằng những cuộc họp và báo cáo hình thức.
Trách nhiệm của Bộ Giáo dục, địa phương và nhà xuất bản: không thể đổ lỗi cho "hoàn cảnh"
Các kết luận yêu cầu không chỉ giải quyết xong số sách còn thiếu mà phải làm rõ vì sao hệ thống để xảy ra tình trạng này. Thủ tướng khẳng định nguyên nhân khách quan có, nhưng nguyên nhân chủ quan là chủ yếu: công tác dự báo nhu cầu và cung ứng sách giáo khoa của Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn theo cách làm cũ, chưa đổi mới, chưa quyết liệt, chưa kịp thời, chưa hiệu quả. Tại một cuộc họp về cung ứng sách giáo khoa, rà soát chương trình và chuẩn bị giám sát thực hiện Nghị quyết 71, Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu làm rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm và không để tái diễn việc thiếu sách giáo khoa. Tinh thần đó được cụ thể hóa bằng yêu cầu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo nghiêm túc kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan trong việc cung ứng không đầy đủ sách giáo khoa, và báo cáo kết quả trước ngày 10/10. Nhìn từ góc độ quản trị, nếu không có những cuộc kiểm điểm thực sự sòng phẳng, việc thiếu sách giáo khoa sẽ bị coi là "tai nạn khách quan" và dễ tái diễn ở các năm sau. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, các sở giáo dục, trường học cũng không thể đứng ngoài vòng trách nhiệm khi chuỗi cung ứng bị tắc nghẽn, bởi họ là mắt xích trực tiếp trong cung ứng sách học hằng năm.
Giải pháp trước mắt: rà soát đến từng lớp học, đa dạng hóa in ấn, không để học sinh đi học tay trắng
Không chỉ nói về trách nhiệm, các chỉ đạo cũng yêu cầu những hành động rất cụ thể. Thủ tướng lưu ý Bộ Giáo dục và Đào tạo phải làm việc với từng địa phương, rà soát và xác nhận đến từng cơ sở giáo dục, từng nhà trường để bảo đảm cung ứng đầy đủ sách giáo khoa cho từng học sinh; tuyệt đối không để tiếp diễn tình trạng học sinh đi học mà không có sách giáo khoa, nhất là ở các địa phương còn thiếu nhiều như Lâm Đồng, Đồng Nai, Ninh Bình, Phú Thọ, Khánh Hòa, Cần Thơ, Đắk Lắk. Song song đó, Bộ phải khẩn trương chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương và cơ sở giáo dục còn thiếu sách thực hiện ngay các giải pháp hỗ trợ học tập, không để ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học. Một điểm thay đổi đáng kể là yêu cầu đa dạng hóa việc in ấn và phát hành, không phụ thuộc vào một đầu mối duy nhất. Trong trường hợp cần thiết, Bộ trưởng Giáo dục được phép mời các nhà xuất bản khác, các cơ sở in ấn khác tham gia để đáp ứng yêu cầu khẩn cấp, "không phụ thuộc chỉ vào Nhà xuất bản Giáo dục". Cách mở rộng nguồn cung như vậy vừa là giải pháp cấp bách, vừa là thông điệp rằng nếu một đơn vị không làm tròn nhiệm vụ thì sẽ có đơn vị khác tham gia, giúp hệ thống cung ứng sách học bớt rủi ro.
Bài học cho những năm tới: từ giảm tải chương trình đến mục tiêu sách giáo khoa miễn phí
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa lần này, nếu chỉ giải quyết bằng vài mệnh lệnh in thêm sách, sẽ bỏ lỡ cơ hội sửa sâu hơn những bất cập của hệ thống. Các chỉ đạo đã đi xa hơn khâu cung ứng sách học, chạm tới việc rà soát và hoàn thiện chương trình giáo dục phổ thông và bộ sách giáo khoa mới. Thủ tướng yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan rà soát kỹ nội dung chương trình, bổ sung các nhân vật lịch sử, giá trị văn hóa, truyền thống dân tộc, sớm hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và có một bộ sách giáo khoa sử dụng thống nhất toàn quốc. Đáng chú ý, người đứng đầu Chính phủ còn đặt ra mục tiêu dài hạn: phấn đấu cung ứng miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh từ năm học 2028-2029, góp phần tạo thuận lợi cho việc nâng cao chất lượng dạy và học theo đúng tinh thần Nghị quyết 71. Nếu mục tiêu này được chuẩn bị nghiêm túc, từ dữ liệu ngành, dự báo nhu cầu, năng lực in ấn đến cơ chế tài chính, thì khái niệm "thiếu sách giáo khoa" có thể trở thành chuyện quá khứ. Bài học rõ ràng là: sách giáo khoa không chỉ là sản phẩm xuất bản, mà là hạ tầng căn bản của giáo dục; quản trị hạ tầng đó mà để lỏng, toàn bộ nỗ lực đổi mới chương trình sẽ bị suy yếu.
