Sách giáo khoa khan hiếm: Khủng hoảng mở màn năm học mới
Sách giáo khoa khan hiếm là tình trạng nhu cầu mua sách của phụ huynh và học sinh tăng vọt trước khai giảng năm học mới trong khi nguồn cung và hệ thống phân phối không kịp đáp ứng, khiến nhiều bộ sách bị thiếu cục bộ, phụ huynh phải chạy nhiều nơi, dùng sách cũ hoặc bản điện tử để tạm thời học tập. Tình trạng này đang bùng phát ngay trước khai giảng năm học mới, từ Cần Thơ, An Giang, Gia Lai đến Đà Nẵng, Hà Nội, Hà Tĩnh, khiến hàng loạt gia đình rơi vào cảnh lo lắng, con có lớp mà chưa có đủ sách học.
Vấn đề không còn là chuyện lặt vặt cuối mùa hè mà là dấu hiệu một hệ thống phân phối sách giáo khoa đang vận hành kém hiệu quả. Ngày 2/9, tại nhiều nhà sách ở trung tâm Cần Thơ, phụ huynh đi nhiều nơi vẫn không mua đủ bộ sách cho con dù khai giảng đã cận kề. Chiều 4/9 ở Đà Nẵng, khi chỉ còn một ngày là khai giảng năm học mới, phụ huynh vẫn phải chạy đôn chạy đáo tìm từng cuốn sách giáo khoa còn thiếu. Đây không đơn thuần là thiếu vài cuốn lẻ; nhiều kệ sách trống hoàn toàn, buộc phụ huynh phải quay về tay trắng. Nếu không nói thẳng đây là một cuộc khủng hoảng, thì ít nhất nó cho thấy việc chuẩn bị cho năm học mới đang đặt gánh nặng quá lớn lên vai gia đình.
Bức tranh toàn cảnh: Từ miền Tây đến Hà Nội, Hà Tĩnh đều thiếu sách
Điểm đáng lo nhất là sách giáo khoa khan hiếm không chỉ tập trung ở một vài nơi mà lan rộng trên nhiều vùng, nhiều khối lớp. Tại Cần Thơ và An Giang, phụ huynh và học sinh “đỏ mắt” tìm sách, nhiều người buộc phải săn sách cũ hoặc dùng tạm bản điện tử cho đến khi có sách in. Ở Gia Lai, dù đã đăng ký mua từ hơn một tháng, nhiều phụ huynh vẫn không thể mua đủ bộ sách lớp 9; có người gom từng cuốn ở nhiều nhà sách khác nhau mà vẫn thiếu. Hà Nội cũng không khá hơn, khi ngay tại một nhà sách lớn, sách giáo khoa nhiều khối chỉ còn rải rác từng môn, phụ huynh đi nhiều cửa hàng vẫn không gom đủ một bộ.
Miền Trung chứng kiến những cảnh tượng mà đáng ra chúng ta không muốn lặp lại. Ở Đà Nẵng, nhiều phụ huynh phải ghé 4-5 hiệu sách, có nơi treo biển “hết sách” chỉ sau 10 phút mở bán; nhà sách Cẩm Lệ đã hết sạch sách giáo khoa các lớp. Tại khu vực miền núi, Trường THPT Nam Trà My phải photo hàng nghìn cuốn để học sinh có tài liệu tạm dùng. Hà Tĩnh cũng thiếu hàng loạt đầu sách và vở bài tập; nhiều phụ huynh đi nhiều điểm bán mà vẫn không đủ sách cho con. Khi một học sinh ở Tây Ninh phải chấp nhận in hoặc photo bài học vì hơn hai tuần vẫn chưa mua được sách, thì rõ ràng, hệ thống đang bắt phụ huynh gánh hết rủi ro của sự chậm trễ.
Gốc rễ vấn đề: Sản xuất tăng mạnh, nhưng phân phối “tắc nghẽn”
Nhiều người vội quy trách nhiệm cho khâu in ấn, nhưng bản chất khủng hoảng nằm ở dự báo và phân phối. Một đại diện doanh nghiệp in sách tại miền Trung khẳng định các nhà máy không thiếu năng lực sản xuất; vấn đề chính là cách dự báo nhu cầu và đặt hàng trong chuỗi phân phối. Khi nhiều đơn vị phát hành lo sợ tồn kho sau những năm lỗ, họ có xu hướng đăng ký số lượng thấp hơn nhu cầu thực tế, dẫn tới thiếu cục bộ ở nhiều nơi. Trong năm học 2025-2026, việc các trường đồng thời sử dụng 3 bộ sách giáo khoa khác nhau khiến việc cân đối nhập kho càng khó, dẫn đến tâm lý “nhập ít cho chắc”, và đó là lúc phụ huynh phải xếp hàng mua từng cuốn lẻ.
Điều nghịch lý là, trong khi phụ huynh khắp nơi chạy khắp thành phố để mua từng quyển, thì số liệu cung ứng trên toàn quốc lại rất ấn tượng. Theo một thông báo, tính đến ngày 15/8, hơn 220 triệu bản sách giáo khoa đã được đưa ra thị trường, đạt 148% so với cùng kỳ năm 2025, cùng 76 triệu bản sách bài tập và tham khảo. Đồng thời, các đơn vị in ở khu vực miền Trung đang triển khai đơn hàng bổ sung, mỗi đơn vị in thêm khoảng 800.000 bản sách để đưa ra thị trường, với kế hoạch cung ứng từ nay đến ngày 16/9. Nếu phụ huynh vẫn không mua được sách trong bối cảnh hàng triệu bản đang được in thêm, thì lỗi rõ ràng nằm ở mạng lưới phân phối chưa minh bạch và cơ chế đặt hàng thiếu thông tin, chứ không thể đẩy hết về phía người mua.
Phụ huynh cần làm gì ngay: 4 nhóm giải pháp thực tiễn
Đợi hệ thống tự điều chỉnh là không thực tế khi khai giảng năm học mới đã cận kề; phụ huynh cần giải pháp cụ thể cho con ngay lập tức. Trước mắt, giải pháp nhanh nhất là tận dụng sách cũ. Nhiều gia đình đã chọn chia sẻ lại bộ sách giáo khoa cũ còn dùng được để học sinh có tài liệu trước ngày khai giảng, thậm chí hỏi xin trên nhóm lớp để đủ tài liệu học tập. Đây không phải lựa chọn lý tưởng nhưng giúp con không bị “trắng tay” khi vào lớp. Cần ưu tiên các môn chính như Toán, Tiếng Việt, Ngữ văn, Toán cấp THCS–THPT, sau đó mới đến các môn khác. Cha mẹ có thể chủ động lập nhóm với phụ huynh cùng lớp để trao đổi sách đã qua sử dụng, thống nhất người giữ sách cho khóa sau, giảm tình trạng chạy từng nhà sách lấy lẻ từng cuốn.
Song song với sách cũ, bản điện tử là “phao cứu sinh” quan trọng nhưng đang bị xem nhẹ. Các cơ sở giáo dục đã được yêu cầu hướng dẫn giáo viên, phụ huynh và học sinh sử dụng tạm bản sách giáo khoa điện tử miễn phí trong thời gian chờ bổ sung sách in. Ở một số nơi, giáo viên đã gửi file để phụ huynh tự in hoặc in chọn lọc các bài cần học. Phụ huynh nên chủ động hỏi giáo viên chủ nhiệm, tổ bộ môn để nhận đường dẫn chính thức, tránh tải nhầm bản lậu, thiếu trang hoặc sai nội dung. Ở một số thành phố, phụ huynh có thể đặt mua online qua email hoặc website chính thức, hạn chế việc phải chạy nhiều nhà sách. Một câu nói đáng chú ý là: “Trường không tổ chức đăng ký mua sách tập trung, khu vực đông học sinh nhưng ít nhà sách, nên phụ huynh phải tự xoay sở bằng mọi cách.”
Chiến lược dài hạn cho phụ huynh: Đặt trước, liên kết với trường, không mua “sát giờ”
Những ngày chạy khắp nơi mà vẫn thiếu sách là lời nhắc rõ ràng rằng phụ huynh không nên đặt cược vào việc “mua sát ngày cho tiện” nữa. Nhiều phụ huynh thừa nhận đã chủ quan, nghĩ năm nào cũng có sách nên chờ gần khai giảng mới đi mua, để rồi “tìm khắp nơi vẫn không thể tìm đủ sách cho con”. Chiến lược dài hạn hợp lý là luôn ưu tiên đăng ký mua qua trường ngay khi có thông báo; ở Hà Nội, nhân viên nhà sách nhận định phụ huynh đăng ký qua trường, có giáo viên hỗ trợ, sẽ thuận lợi hơn tự đi mua lẻ. Khi trường không tổ chức đăng ký tập trung, phụ huynh nên chủ động đề nghị, hoặc ít nhất nhờ giáo viên tổng hợp danh sách, liên hệ đơn vị phát hành để đặt chung, giảm rủi ro thiếu sách cục bộ ở từng gia đình.
Một bài học khác là phải coi việc mua sách giáo khoa như một kế hoạch, không phải việc “chờ rảnh sẽ đi”. Phụ huynh nên liên hệ trước với nhà sách để kiểm tra lượng sách còn trong kho, tránh mất công đi lại khi kệ chỉ còn rải rác vài môn. Nên lưu lại số điện thoại, email của điểm phát hành để được thông báo khi sách về, thay vì chen chúc mỗi khi có tin “hàng vừa đổ về”. Về phía doanh nghiệp, hàng triệu bản sách đang được in thêm, mỗi đơn vị in tới khoảng 800.000 bản để đưa ra thị trường. Nhưng nếu kênh phân phối không minh bạch và nhu cầu thực tế không được cập nhật, khủng hoảng sách giáo khoa khan hiếm sẽ còn lặp lại. Phụ huynh không thể thay đổi toàn bộ hệ thống, nhưng có thể chủ động hơn: đặt trước, dùng linh hoạt bản điện tử, giữ gìn sách cũ và phối hợp chặt chẽ với nhà trường để mỗi mùa khai giảng năm học mới không còn là cuộc “săn sách” đầy căng thẳng.
