Khủng hoảng sách giáo khoa: câu chuyện không còn riêng một địa phương
Sách giáo khoa khan hiếm trước khai giảng năm học mới là tình trạng nhiều phụ huynh ở ba miền phải đối mặt, khi dù đã đăng ký qua trường, đi nhiều nhà sách hay nhờ người thân mua hộ, họ vẫn không thể mua đủ sách giáo khoa và vở bài tập cần thiết cho con, buộc phải xoay xở bằng sách cũ, bản điện tử hoặc photo tạm thời. Năm nay, khủng hoảng không chỉ là vài đầu sách lẻ, mà là cảm giác bất lực phổ biến của phụ huynh khi mọi nỗ lực chuẩn bị cho con đều gặp phải "khoảng trống" trên kệ sách. Ở Cần Thơ, An Giang, nhiều gia đình đi khắp các nhà sách trung tâm thành phố ngày 2/9 nhưng vẫn không thể mua đủ bộ sách giáo khoa, phải tìm sách cũ hoặc dùng bản điện tử. Tại Gia Lai, phụ huynh đã đăng ký mua sách hơn một tháng trước vẫn chưa có đủ bộ, phải liên tục di chuyển từ nhà sách này sang nhà sách khác. Ở Hà Nội, nhiều người đi nhiều hệ thống nhà sách, thậm chí nhờ gửi sách từ xa về nhưng đến sát ngày khai giảng lớp con vẫn thiếu vài cuốn trọng yếu. Tình trạng này cho thấy phụ huynh không thể trông chờ hoàn toàn vào hệ thống phát hành mà cần chiến lược ứng phó chủ động, linh hoạt.
Giải pháp 1–3: Đi sớm, đi có kế hoạch và chấp nhận tạm thời không đủ sách giấy
Giải pháp đầu tiên, dù nghe quen nhưng vẫn nhiều người bỏ qua, là mua sách sớm theo đúng khuyến cáo của ngành giáo dục. Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên một số địa phương như Gia Lai dùng bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, nên nhu cầu dồn vào một bộ sách khiến áp lực cung ứng tăng mạnh. Đợi sát ngày khai giảng rồi mới đi mua, phụ huynh gần như tự đẩy mình vào thế phải "đỏ mắt" săn lùng từng cuốn. Giải pháp thứ hai là đi mua có kế hoạch: gọi điện hoặc nhắn tin trước cho nhà sách để kiểm tra tình trạng tồn kho, hạn chế mất công di chuyển trong khi nguồn sách về nhỏ giọt và không ai dám hẹn ngày đủ bộ. Nên ưu tiên gom trước các môn chính (Toán, Ngữ văn, Tiếng Việt, tiếng Anh, Lịch sử & Địa lý…), còn những cuốn phụ có thể bổ sung sau. Giải pháp thứ ba, phụ huynh cần chấp nhận tạm thời cho con dùng bản điện tử, sách photo hoặc chia sẻ sách với bạn cùng bàn. Thực tế, ở Cần Thơ và vùng lân cận, nhiều học sinh được khuyên "học sách online" trước khi có sách giấy, trong khi một số gia đình ở Nghệ An phải photo vở bài tập để con làm tạm trên bản in. Việc học bằng bản in từ sách điện tử bất tiện, khó đọc và ảnh hưởng đến quá trình học tập, nhưng trong ngắn hạn đây vẫn là lựa chọn khả thi hơn là chờ đợi bị động.
Giải pháp 4–5: Tận dụng mạng lưới phụ huynh và sách cũ, nhưng phải thông minh
Giải pháp thứ tư là biến các nhóm phụ huynh, hội chung cư, nhóm lớp thành "kho dữ liệu" sách giáo khoa. Nhiều phụ huynh Hà Nội đã phải hỏi xin sách cũ trên nhóm lớp để con đủ tài liệu học tập, hoặc đăng tin trong hội phụ huynh tiểu học để tìm lại đúng bộ sách đang thiếu. Cách này không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn giúp chia sẻ thông tin nhanh hơn bất kỳ đường dây nóng nào. Giải pháp thứ năm là dùng sách cũ, nhưng phải tỉnh táo và nắm rõ chương trình. Phần khó nằm ở việc một số trường năm trước dùng bộ sách khác (như Cánh diều), nên sách cũ không hoàn toàn khớp chương trình mới. Phụ huynh cần hỏi giáo viên chủ nhiệm xem năm nay lớp con dùng bộ nào, môn nào có thể "tái chế" sách cũ, môn nào buộc phải đúng phiên bản. Với vở bài tập, việc tái sử dụng còn hạn chế hơn vì phần lớn học sinh đã làm trực tiếp lên sách, khiến nhiều gia đình phải photo từng trang cho con dùng tạm. Ở đây, sách cũ là phao cứu sinh, nhưng không phải giải pháp vĩnh viễn.
Giải pháp 6–7: Phối hợp chặt với nhà trường và tỉnh táo trước "ma trận" vở bài tập
Giải pháp thứ sáu là chủ động đăng ký mua sách giáo khoa qua trường và bám sát thông báo của giáo viên thay vì tự đi lẻ. Ở nhiều nơi, đăng ký qua trường giúp phụ huynh bớt cảnh đi nhiều cửa hàng mà vẫn không gom đủ bộ, nhất là khi nhà sách nhập hàng mỗi ngày nhưng khó đảm bảo đầy đủ tất cả môn của từng khối cùng lúc. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ngay cả khi đã đăng ký trọn bộ, vẫn có trường hợp còn thiếu một vài cuốn như Ngữ văn 9 tập 1. Vì thế, phụ huynh nên vừa bám trường vừa chuẩn bị phương án dự phòng (photo, mượn sách) thay vì đinh ninh rằng đăng ký là xong. Giải pháp thứ bảy là tỉnh táo trước "ma trận" vở bài tập. Một phụ huynh lớp 3 ở TP.HCM cho biết đã dành nhiều ngày tìm mua đủ sách giáo khoa và vở bài tập cho con, nhưng ngay sát ngày khai giảng giáo viên lại thông báo không dùng vở bài tập, chỉ dùng vở thực hành đăng ký qua trường. Trong môn Toán lớp 1 tập 1, hiện có hai phiên bản vở bài tập: bản 2025 giá 16.000 đồng và bản 2026 giá 25.000 đồng tích hợp mã QR dẫn tới học liệu số. Môn Tiếng Việt lớp 1 tập 1 cũng ít nhất ba lựa chọn với giá từ 13.000 đến 38.000 đồng cho vở bài tập 2025, 2026 và vở thực hành. Việc trường chậm thông báo khiến nhiều gia đình tốn tiền mua sách nhưng không sử dụng được, gây lãng phí. Cách tốt nhất là yêu cầu giáo viên gửi danh mục chính xác (tên, phiên bản, có dùng vở bài tập hay vở thực hành) trước khi mua, và nhớ rằng vở bài tập không phải tài liệu bắt buộc.
Nhìn xa hơn ngày khai giảng: phụ huynh cần đòi hỏi minh bạch thay vì chỉ cố gắng cá nhân
Nhiều phụ huynh đang phải trả giá kép: một mặt, tổng giá trị những cuốn mua được có thể chưa đến 100.000 đồng, nhưng tiền xăng xe và phí gửi sách về quê lại gấp nhiều lần; mặt khác, không ít người tốn tiền cho những bộ vở bài tập mà sau đó trường không dùng đến. Trong khi đó, đơn vị xuất bản chính đang tăng tốc cung ứng, riêng từ ngày 1 đến 6/9 đã phát hành khoảng 2,5 triệu bản sách giáo khoa để bù cho các đầu sách thiếu cục bộ, và dự kiến in bổ sung khoảng 17 triệu bản trong tháng 9 cho cả sách giáo khoa và sách bài tập. Dù nỗ lực in thêm, điều phối giữa vùng miền đã được khẳng định, thực tế kệ sách trống rải rác ở nhiều nơi và học sinh bước vào năm học mới với bộ sách chưa hoàn chỉnh cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở năng lực sản xuất mà còn ở thông tin tới phụ huynh. Nếu tiếp tục chấp nhận "mạnh ai nấy lo", mỗi mùa khai giảng sẽ là một cuộc chạy đua sách giáo khoa khan hiếm. Phụ huynh cần đòi hỏi nhà trường công bố danh mục sách, hình thức mua và thời điểm nhận rõ ràng; ngành giáo dục phải công bố sớm kế hoạch bộ sách sử dụng từng khối lớp, từng địa phương; đơn vị phát hành phải cập nhật công khai tình hình cung ứng trên các kênh chính thức. Khi thông tin minh bạch và trách nhiệm được chia đều, phụ huynh mới có thể trở lại với vai trò quan trọng nhất của mình: tập trung đồng hành cùng con học tốt, thay vì "săn lùng" sách mỗi đầu năm học.
