Khủng hoảng sách giáo khoa khan hiếm: vấn đề không còn chấp nhận được
Sách giáo khoa khan hiếm mùa khai giảng là tình trạng nhiều phụ huynh buộc phải xếp hàng hàng giờ, thậm chí nghỉ làm, vượt hàng trăm km để mua được vài cuốn sách lẻ cho con, cho thấy hệ thống cung ứng sách giáo khoa vẫn thiếu ổn định, thiếu dự báo và gây gián đoạn trực tiếp đến việc học những tuần đầu năm học. Sau khai giảng chỉ một ngày, trụ sở Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trên đường Nguyễn Văn Cừ ở TPHCM vẫn kín phụ huynh đứng chen nhau mua sách giáo khoa cho con. Hình ảnh những hàng người kéo dài từ sáng đến trưa không còn là sự cố bất thường, mà đã trở thành "đặc sản" mỗi mùa mua sách khai giảng. Khi một hoạt động tối thiểu như chuẩn bị sách vở cho ngày đầu đến lớp biến thành cuộc chạy đua mệt mỏi, câu hỏi phải đặt ra là: vì sao hệ thống lại chấp nhận để gia đình chịu thiệt như vậy?
Những hàng người và ngày nghỉ làm bị mất: cái giá thật của việc phụ huynh xếp hàng sách
Đằng sau cụm từ sách giáo khoa khan hiếm là những câu chuyện đời rất cụ thể: người cha, người mẹ đứng giữa nắng, mướt mồ hôi, ôm danh sách từng cuốn còn thiếu và loay hoay giữa biển người phụ huynh xếp hàng sách. Có người phải nhờ giáo viên in tạm bài học, in file sách điện tử ra bản giấy để con có cái bám vào trong hai tuần chờ sách. Có người như anh Nguyễn Ngọc Tuấn, nghỉ làm một ngày, xếp hàng gần 2 tiếng đồng hồ vẫn chưa mua đủ bộ, phải tính chuyện mượn sách, phô tô cho con học tạm. Vợ chồng anh Lê Thế Hùng dậy từ 5h sáng, từ Tây Ninh xuống TPHCM săn sách, rồi lại xếp hàng lần hai để mua thêm cho cháu. Những chặng đường hàng chục, hàng trăm km, những ngày công bị mất, chi phí di chuyển, ăn uống… là cái giá vô hình mà hệ thống cung ứng sách bắt phụ huynh gánh hộ.
Vì sao phát hành vượt 150% vẫn thiếu sách?
Điểm nghịch lý lớn nhất trong khủng hoảng mua sách khai giảng năm nay là con số phát hành khổng lồ mà vẫn thiếu. Theo báo cáo, đã có 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo được đưa ra thị trường, trong đó số lượng sách giáo khoa phát hành vượt hơn 150% kế hoạch và đơn đặt hàng ban đầu. Từ ngày 1 đến 6/9, thêm khoảng 2,5 triệu bản sách được cung ứng để phục vụ trường đặt sách muộn và bổ sung đầu sách còn ít. Thế nhưng, phụ huynh đi khắp các nhà sách lớn nhỏ vẫn không thể mua được bộ sách đầy đủ, chỉ vớt vát được vài cuốn lẻ. Nguyên nhân được nêu là sự khác nhau về thời điểm kế hoạch, phê duyệt dự toán, mua sắm và trang bị sách miễn phí ở các địa phương. Nhưng nếu năm nào cũng biến động kiểu này, thì đây không còn là "biến động" nữa, mà là một lỗ hổng quản trị có hệ thống.
Giải pháp hợp pháp để không con nào bị gián đoạn học tập
Trong bối cảnh sách giáo khoa khan hiếm và thị trường méo mó do đầu cơ, phụ huynh cần bám vào những giải pháp hợp pháp, thay vì chạy theo tin rao bán vô tội vạ. Tại điểm bán của Nhà xuất bản, mỗi lượt chỉ được mua một quyển ở một khối lớp; nếu mua từ hai quyển trở lên phải xuất trình giấy khai sinh hoặc VNeID chứng minh có hai con ruột cùng khối, tuyệt đối không giải quyết mua hộ. Quy định này gây bất tiện nhưng là hàng rào cần thiết để chặn tình trạng mua đi bán lại sách với giá cao gấp 2–3 lần giá phát hành, vốn đang thổi lửa vào cơn sốt ngoài cổng trường. Trong tháng 9, đơn vị cung ứng sẽ tiếp tục in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập để đáp ứng nhu cầu thực tế và dự phòng thiên tai, bão lũ. Phụ huynh nên ưu tiên đăng ký qua kênh chính thức của trường, nhà xuất bản, nhận thông tin lịch về hàng và tận dụng sách điện tử, bản in tạm để bảo đảm con không bị ngắt nhịp học những tuần đầu.
Cách mua sách an toàn và tránh bẫy đầu cơ
Vấn đề bây giờ không chỉ là có sách hay không, mà là mua sách như thế nào cho an toàn. Giải pháp mua sách an toàn trước hết là nói không với nguồn hàng không rõ gốc và các gói "bộ sách đủ" được rao trên mạng với giá cao, vì phía sau những gói này thường là sách giáo khoa bị mua gom để đầu cơ bán lại. Phụ huynh nên bám vào danh mục trường gửi, không mua thừa, không tích trữ, để tránh vô tình tiếp tay khan hiếm cục bộ. Khi phải xếp hàng tại điểm bán chính thức, hãy mang sẵn danh sách từng cuốn còn thiếu, giấy tờ cần thiết, chấp nhận mua theo lượt để hệ thống sàng lọc các trường hợp mua hộ, mua số lượng bất thường. Với sách bài tập và vở thực hành – nhóm đang rất khó mua – có thể dùng bản điện tử hoặc xin giáo viên photo tạm cho con, tránh bị cuốn vào tâm lý hoảng loạn mua cho bằng được bất cứ giá nào.
