Di sản sống cần người thực hành
Di sản sống là những tri thức, kỹ năng và thực hành văn hóa được cộng đồng gìn giữ, tiếp nối và điều chỉnh qua đời sống hằng ngày. Vì vậy, bảo tồn không thể dừng ở việc lưu giữ hiện vật hay tổ chức vài buổi trình diễn: cần có người học, người dạy và không gian để thực hành.
Câu chuyện đàn đá ở Lộc Ninh cho thấy trường học có thể trở thành một mắt xích quan trọng. Sau khi đàn đá Lộc Hòa được công nhận là Bảo vật quốc gia, địa phương đã chế tác các bộ đàn theo nguyên bản để trao tặng trường học; tiếng đàn từ đó vang lên trong ngày hội, ngày lễ và tạo cơ hội truyền dạy cho học sinh. Ở các xã Lộc Thành, Lộc Thạnh, Lộc Tấn, Lộc Quang, Lộc Hưng, Tân Tiến và phường Lộc Ninh, hơn 50 bộ đàn đá đã được trang bị tại trường học và địa chỉ đỏ.
Đó là cách bảo tồn văn hóa có sức thuyết phục hơn những lời kêu gọi chung chung: để người trẻ cầm dùi, tập nhịp, biểu diễn và dần hiểu vì sao âm thanh ấy đáng được gìn giữ. Các đội biểu diễn và câu lạc bộ có thể duy trì nhịp gặp gỡ, nhưng điều kiện tiên quyết vẫn là nghệ nhân có cơ hội truyền dạy và học sinh có nơi để tiếp tục tập luyện.
Từ buổi tập đến sân khấu học đường
Đưa di sản vào trường học không biến nghệ thuật truyền thống thành một bài học khô cứng nếu học sinh được tham gia thực hành. Nguyễn Minh Lâm, học sinh lớp 9 ở Lộc Thành, đã học đàn đá hơn một năm và biểu diễn thuần thục trên 20 bài; em cho biết sự hướng dẫn của nghệ nhân, thầy cô cùng việc kiên trì luyện tập giúp mình vượt qua những bỡ ngỡ ban đầu. Những lần biểu diễn tại sự kiện trường học và địa phương giúp việc học có mục đích cụ thể, đồng thời đưa tiếng đàn đến với nhiều người hơn.
Sân chơi ấy còn có giá trị vì tạo chỗ cho người học gắn bó lâu dài, thay vì chỉ tiếp xúc với di sản trong một buổi giới thiệu. Từ các buổi biểu diễn, nghệ thuật đàn đá tiếp tục được truyền dạy và lan tỏa trong nhiều trường học. Học sinh có thể trở thành người biểu diễn, người khơi gợi sự tò mò cho bạn bè và, về sau, người tiếp tục trao truyền kỹ năng.
Muốn mô hình bền vững, hoạt động học cần đi cùng cơ hội biểu diễn và giao lưu thường xuyên. Đây không phải phần trang trí cho chương trình giáo dục, mà là điều giúp kiến thức thành thói quen thực hành. Khi học sinh được thử sức, được gia đình và thầy cô ủng hộ, di sản có thêm người tiếp nối chứ không chỉ thêm khán giả.
Bảo tàng mở cửa, bài học bước ra đời sống
Các bảo tàng ở Hội An đang mở rộng cách tiếp cận bằng tham quan kết hợp trải nghiệm, để học sinh gặp lịch sử và nghề truyền thống ngoài trang sách. Trong năm học 2026–2027, chương trình “Lớp học Di sản năm 2026” với chủ đề “Hành trình khám phá Di sản Hội An” do Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An phối hợp với các trường THCS tổ chức tại Hội An, Hội An Đông và Hội An Tây. Chương trình đã có 10 lớp với gần 450 học sinh tham gia.
Điểm đáng giá của lớp học di sản là học sinh không chỉ nghe thuyết minh. Tại Bảo tàng Văn hóa Dân gian, các em tìm hiểu nghề mộc Kim Bồng rồi tự tay khắc tên lên cá gỗ, qua đó cảm nhận sự tỉ mỉ và khéo léo của người thợ. Ở hoạt động về nghề y truyền thống, học sinh nhận biết dược liệu, làm túi thơm và tham gia trò chơi khám phá kiến thức. Trải nghiệm biến sự tò mò thành hiểu biết có thể nhớ lâu.
Đổi mới bảo tàng vì thế không nằm ở việc làm cho chuyến tham quan thêm vui mắt, mà ở việc tạo điều kiện để học sinh quan sát, đặt câu hỏi và tự làm. Khi di sản được chạm, nghe và thực hành trong bối cảnh phù hợp, các em có thêm lý do để trân trọng giá trị địa phương và muốn tìm hiểu tiếp.
Không thể tách sức sống di sản khỏi đời sống người giữ
Truyền dạy sẽ khó duy trì nếu những người trực tiếp gìn giữ di sản không được tôn trọng hoặc không thể sống ổn định bằng vai trò của mình. Thành công vì vậy không nên đo bằng danh hiệu hay lượng người xem đơn thuần. Tiến sĩ Phạm Cao Quý nhấn mạnh: “Thước đo cao nhất của thành công không phải là số lượng danh hiệu, mà là sức sống của di sản và chất lượng cuộc sống của những người đang gìn giữ di sản”.
Điều đó đòi hỏi hoạt động quảng bá và khai thác sáng tạo phải tôn trọng bối cảnh văn hóa, tiếng nói của cộng đồng và giới hạn của từng thực hành. Lợi ích vật chất lẫn tinh thần từ quảng bá, du lịch hay khai thác sáng tạo cần được chia sẻ công bằng để góp phần cải thiện đời sống cộng đồng chủ thể. Nếu người giữ di sản chỉ được mời biểu diễn mà không có tiếng nói hay phần lợi ích tương xứng, sự lan tỏa có thể tăng nhưng nền tảng trao truyền lại yếu đi.
Từ trường học, câu lạc bộ đến bảo tàng, mỗi mô hình chỉ có ý nghĩa khi nối được người học với người thực hành và tạo điều kiện để họ tiếp tục gắn bó. Bảo tồn văn hóa không phải cất giữ quá khứ cho đẹp mắt; đó là bảo đảm di sản còn được sử dụng, được trao truyền và đem lại phẩm giá, cơ hội sống cho cộng đồng gìn giữ nó.
