Cắt giảm điều kiện kinh doanh: Một bước ngoặt chính sách, không chỉ là con số
Cắt giảm điều kiện kinh doanh trong dự thảo sửa đổi Luật Đầu tư là chủ trương loại bỏ các rào cản pháp lý không cần thiết, thu hẹp danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện, chuyển từ quản lý tiền kiểm sang hậu kiểm, nhằm giảm chi phí tuân thủ, mở rộng quyền tự do kinh doanh và cải thiện môi trường đầu tư Việt Nam, đồng thời vẫn bảo đảm các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội và sức khỏe cộng đồng. Điểm đáng nói của lần sửa đổi này là tính quyết liệt: sáng 3/8, tại kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thay mặt Chính phủ, đã trình bày dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư. Chiều cùng ngày, Quốc hội thảo luận chi tiết tại tổ, cho thấy đây không phải một điều chỉnh kỹ thuật mà là một đợt cải cách thể chế quy mô. Theo tờ trình, mục tiêu xuyên suốt là giảm "giấy phép con", triệt tiêu rào cản gia nhập thị trường và cắt giảm tối đa chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Nói cách khác, đây là nỗ lực chuyển trọng tâm quản lý từ việc kiểm soát đầu vào tới giám sát hành vi sau khi doanh nghiệp đã hoạt động, phù hợp với hướng tiền kiểm – hậu kiểm đang được nhiều đại biểu ủng hộ.
Bỏ 58 ngành, 786 điều kiện: Tiết kiệm 175 tỷ đồng nhưng cần đo đếm được hiệu quả
Theo dự thảo sửa đổi Luật Đầu tư, Phụ lục IV hiện có 198 ngành nghề kinh doanh có điều kiện sẽ được cắt giảm mạnh xuống còn 141 ngành. Con số này đến từ việc loại bỏ 58 ngành, nghề khỏi danh mục và thu hẹp phạm vi quản lý của 16 ngành, nghề còn lại. Đi cùng là việc dự kiến loại bỏ khoảng 786 điều kiện kinh doanh và 232 thủ tục hành chính, giúp tiết kiệm 175 tỷ đồng chi phí tuân thủ và khoảng 7.500 giờ làm việc mỗi năm cho người dân, doanh nghiệp. Đây là những số liệu biết nói: mỗi điều kiện bị bãi bỏ là một bộ hồ sơ, một lần đi lại, một khoảng thời gian chờ đợi biến mất khỏi hành trình kinh doanh. Theo một đại biểu, việc dự kiến cắt giảm 786 điều kiện kinh doanh và 232 thủ tục hành chính, tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng mỗi năm cho xã hội là "những con số rất ấn tượng, đầy thuyết phục và được người dân, doanh nghiệp rất quan tâm". Nhưng nếu các cơ quan nhà nước không lượng hóa cụ thể số giấy phép, số ngày chờ và chi phí thực tế giảm được, cải cách sẽ khó chuyển từ khẩu hiệu sang trải nghiệm rõ rệt của doanh nghiệp. Vì vậy, yêu cầu công khai một danh mục rõ ràng về thủ tục nào bị bãi bỏ, giấy phép nào không còn phát sinh, điều kiện nào hết hiệu lực, cùng thời điểm áp dụng và cơ quan chịu trách nhiệm thực hiện, là hoàn toàn xác đáng. Doanh nghiệp cần nhìn thấy và sử dụng được kết quả cắt giảm điều kiện kinh doanh trong thực tế, thay vì phải tự bơi trong ma trận luật, nghị định, thông tư.
Tiền kiểm – hậu kiểm: Chuyển cách quản lý, không phải buông lỏng
Nhiều đại biểu Quốc hội đồng thuận rằng hướng đi đúng không chỉ là thu hẹp danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện, mà là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Khi cơ quan nhà nước giảm yêu cầu xin phép, xét duyệt từ đầu, chi phí hành chính của doanh nghiệp sẽ giảm đáng kể; đổi lại, trách nhiệm tự tuân thủ và cơ chế thanh tra, kiểm tra theo rủi ro phải được tăng cường. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, dự luật này nhằm cụ thể hóa chủ trương cắt giảm tối thiểu 30% điều kiện đầu tư kinh doanh để cải thiện môi trường đầu tư và thúc đẩy doanh nghiệp. Ông cũng lưu ý rằng dù số ngành nghề có điều kiện đã giảm dần từ 267 ngành năm 2014 xuống 227 năm 2020, gánh nặng tuân thủ vẫn lớn khi doanh nghiệp phải thực hiện nhiều loại giấy phép với tiêu chí còn định tính. Điều đó cho thấy, nếu hậu kiểm không được thiết kế dựa trên dữ liệu số, tiêu chí minh bạch và quản lý theo mức độ rủi ro, tình trạng "giảm trên giấy, tăng ngoài thực tế" có thể tái diễn. Trong bối cảnh cả nước đang triển khai mạnh mẽ nghị quyết về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, yêu cầu quản lý nhà nước dùng dữ liệu số, nền tảng trực tuyến và công nghệ để thực hiện hậu kiểm là rất cấp thiết. Tiền kiểm – hậu kiểm không phải là thay nhãn cho cùng một cách làm, mà là chuyển từ kiểm soát hồ sơ sang giám sát kết quả, điều mà cộng đồng doanh nghiệp mong đợi từ lâu.
Khắc phục "giấy phép con": Cải cách phải thực chất, không chạy theo chỉ tiêu
Tinh thần của lần sửa đổi Luật Đầu tư là triệt để giảm "giấy phép con" – những loại giấy xác nhận, chấp thuận phát sinh ngoài luật, khiến doanh nghiệp phải xin hết cơ quan này đến cơ quan khác. Nhưng nguy cơ "bình mới, rượu cũ" vẫn hiện hữu: nếu một điều kiện được bãi bỏ ở cấp luật song lại được tái sinh dưới hình thức quy chuẩn chuyên ngành, hướng dẫn nội bộ, hoặc thêm một thủ tục mới, doanh nghiệp chỉ chuyển từ xin giấy phép này sang giấy phép khác. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu việc cắt giảm phải rà soát toàn diện, chỉ duy trì điều kiện kinh doanh với lĩnh vực thực sự cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, sức khỏe cộng đồng, đạo đức xã hội và môi trường. Một số đại biểu cũng cảnh báo không nên cắt giảm cơ học để đạt chỉ tiêu định lượng. Mục tiêu 30% điều kiện kinh doanh chỉ có ý nghĩa nếu các doanh nghiệp cảm nhận được đường vào thị trường thông thoáng hơn, thủ tục đơn giản hơn, chi phí ít hơn. Do đó, cùng với việc tiếp tục khai thác ý kiến cộng đồng doanh nghiệp về các ngành nghề còn trong Phụ lục IV, cơ quan soạn thảo cần thiết kế chương trình hậu kiểm rõ ràng, có chế tài nghiêm minh với hành vi vi phạm điều kiện kinh doanh. Cắt giảm thực chất nghĩa là vừa gỡ bỏ rào cản không cần thiết, vừa giữ được trật tự, an toàn xã hội – đó mới là thước đo thật của chất lượng cải cách.
Kết luận: Cửa thị trường rộng hơn, nhưng cuộc chơi quản lý cũng khó hơn
Nếu được thông qua với tinh thần hiện tại, sửa đổi Luật Đầu tư sẽ là một dấu mốc cải cách lớn: 58 ngành nghề kinh doanh có điều kiện được loại khỏi danh mục, 16 ngành nghề được thu hẹp phạm vi, 786 điều kiện và 232 thủ tục hành chính bị loại bỏ, với 175 tỷ đồng chi phí tuân thủ được tiết kiệm mỗi năm. Đó là cú huých quan trọng cho môi trường đầu tư Việt Nam, thể hiện rõ ưu tiên "cắt giảm điều kiện kinh doanh" trong chính sách. Nhưng cắt giảm danh mục mới là bước đầu. Thực chất nằm ở chỗ doanh nghiệp có còn phải xin "giấy phép con" hay không, có còn bị kiểm tra chồng chéo hay không, và hậu kiểm có minh bạch, dựa trên dữ liệu số hay không. Lựa chọn chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là đúng, song đòi hỏi năng lực quản lý cao hơn và sự phối hợp tốt hơn giữa các cơ quan. Cải thiện môi trường đầu tư không phải câu chuyện một kỳ họp mà là quá trình liên tục. Dự thảo sửa đổi Luật Đầu tư lần này mở ra cánh cửa thị trường rộng hơn; vấn đề còn lại là chúng ta có giữ được cánh cửa ấy không bị hẹp lại bởi những rào chắn mới hay không.
