Luật Phát triển đô thị: Chìa khóa mới cho bài toán hạ tầng TP.HCM
Luật Phát triển đô thị là khuôn khổ pháp lý mới nhằm phân cấp mạnh cho chính quyền địa phương, tái cấu trúc quy hoạch không gian và giải phóng nguồn lực đầu tư, qua đó giúp các đô thị lớn như TP.HCM chủ động xử lý điểm nghẽn hạ tầng, tích hợp phát triển không gian ngầm với công trình trên mặt đất và kết nối hệ thống hạ tầng hiện đại đáp ứng nhu cầu dân số, kinh tế đang tăng nhanh.
TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển mới với áp lực lớn lên hạ tầng giao thông, môi trường và chất lượng sống. Vấn đề không chỉ là thiếu vốn, mà là sự chậm trễ quyết định khi mọi dự án lớn phải “chờ” nhiều bộ, ngành phê duyệt. Luật Phát triển đô thị, với cơ chế phân cấp trọn gói cho địa phương, chính là bước chuyển từ mô hình xin – cho sang mô hình chủ động, trong đó Thành phố nắm vai trò “trung tâm điều phối” hạ tầng. Ở kỳ họp thứ năm, HĐND TP.HCM đã bàn sâu 24 dự thảo nghị quyết để triển khai luật này, cho thấy quyết tâm không để luật nằm trên giấy.
Phân cấp trọn gói: Từ thể chế vượt trội đến quy hoạch không gian
Cốt lõi của Luật Phát triển đô thị với TP.HCM là cơ chế phân cấp trọn gói cho chính quyền địa phương. Với quy mô dân số và kinh tế lớn, các chuyên gia đã nhiều lần nhấn mạnh Thành phố cần một thể chế tương thích, nếu không mọi ý tưởng hạ tầng chỉ dừng ở bản vẽ. Luật mới cho phép HĐND TP chủ động ban hành văn bản để triển khai, không phải chờ thêm nghị định hay quyết định hướng dẫn từ trung ương. Đây là “cú bẻ lái” thể chế quan trọng: luật khung ở tầm quốc gia, nhưng thiết kế chi tiết được giao cho đô thị lớn.
Quy hoạch không gian TP.HCM dưới khuôn khổ mới phải chuyển từ tư duy manh mún sang cách tiếp cận “toàn đô thị”. Thành phố được yêu cầu tập trung vào kết nối hạ tầng trong và ngoài vùng một cách hiệu quả, thay vì xử lý từng dự án đơn lẻ. Theo giới quy hoạch, việc nhìn lại toàn diện cấu trúc đô thị là cơ hội để nhận diện động lực tăng trưởng mới, chứ không chỉ sắp xếp lại đường – cầu – cống. Nói cách khác, phân cấp chính quyền địa phương lần này gắn chặt với nhiệm vụ quy hoạch không gian, chứ không phải quyền lực hành chính thuần túy.
Không gian ngầm đô thị: Từ bãi xe 'bỏ lỡ' đến TOD quanh metro
Một trong những thay đổi quan trọng nhất mà Luật Phát triển đô thị mở ra cho TP.HCM là khuôn khổ pháp lý rõ ràng để phát triển không gian ngầm đô thị. Trước đây, thành phố từng có ý tưởng làm bãi đậu xe ngầm ở Công viên 23 Tháng 9 nhưng “tắc” vì thiếu hành lang pháp lý và cơ chế triển khai. Những dự thảo nghị quyết mới, được các đại biểu đánh giá là đã cụ thể hóa quy định về không gian ngầm và phát triển TOD – mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng – sẽ là nền tảng để các dự án dưới đất bước ra khỏi giai đoạn ý tưởng.
Ở tầng trên mặt đất, TP.HCM đang đổ nguồn lực vào các tuyến metro – hạ tầng chiến lược được yêu cầu phải gắn kết chặt với phát triển đô thị để phát huy tối đa nguồn lực. “Metro” và “TOD” không chỉ là giao thông, mà là cách Thành phố tái cấu trúc các cực phát triển, hình thành vành đai kinh tế mới quanh nhà ga. Khi giá trị đất quanh các khu TOD tăng, như một đại biểu nhấn mạnh, Thành phố cần cơ chế đấu giá, đấu thầu minh bạch để biến phần giá trị tăng thêm thành nguồn lực tài chính cho công. Nếu làm tốt, không gian ngầm và không gian trên mặt đất sẽ là hai tầng của cùng một chiến lược đô thị.
Điện 'trên trời' và quyền lực mới của chính quyền cơ sở
Nếu không gian ngầm là câu chuyện “dưới đất”, thì một mảng khác mà Luật Phát triển đô thị giúp tháo gỡ là hạ tầng điện “trên trời”. UBND TP.HCM đã trình HĐND dự thảo nghị quyết mở rộng đối tượng, điều kiện tham gia và cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện và khách hàng sử dụng điện trong phạm vi thành phố. Về bản chất, đây là nỗ lực tổ chức lại dòng điện theo logic thị trường: đưa điện từ nơi thừa đến nơi thiếu, theo góp ý của đại biểu doanh nghiệp. Nhưng để khả thi, cơ chế phải cho phép nhà máy điện thuê, khai thác đường điện quốc gia, thay vì yêu cầu đầu tư “kết nối riêng” khó thành hiện thực.
Luật cũng tạo nền cho một dạng quyền lực mới ở cấp cơ sở: quyền yêu cầu ngừng cung cấp điện, nước với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh vi phạm trên địa bàn TP.HCM. Điều này biến công cụ hạ tầng thành đòn bẩy quản lý trật tự xây dựng, thay vì chỉ dựa vào xử phạt hành chính. Các đại biểu đề nghị phải quy định rõ trách nhiệm chủ tịch UBND cấp xã khi ban hành, chậm hoặc không ban hành quyết định cắt điện, cắt nước. Nếu thiết kế khung trách nhiệm minh bạch, phân cấp chính quyền địa phương sẽ không chỉ là “trao thêm quyền”, mà còn là ràng buộc thêm nghĩa vụ với từng cấp lãnh đạo.
Kết luận: Luật là điều kiện cần, hành động mới là điều kiện đủ
Các nhà kinh tế đã chỉ ra hai điều kiện then chốt để TP.HCM bứt phá: quy hoạch mở rộng không gian và đổi mới thể chế. Luật Phát triển đô thị đáp ứng bước đầu cả hai, khi vừa trao quyền tối đa, vừa buộc Thành phố phải tái thiết lại quy hoạch tổng thể. Nhờ vậy, sự kết hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân trên nền tảng luật này được kỳ vọng sẽ từng bước hình thành một đô thị hiện đại, thông minh, xanh và đáng sống.
Tuy nhiên, luật dù tốt đến đâu cũng chỉ là điều kiện cần. Điều quyết định là cách TP.HCM dùng quyền được trao: có công bố quy hoạch TOD rõ ràng để thu hút nhà đầu tư lớn, có biến giá trị đất tăng thêm thành nguồn lực công một cách minh bạch, có dám trao và giám sát quyền cho cấp phường – xã trong việc cắt điện, nước công trình vi phạm. HĐND TP đã khởi động bằng 24 dự thảo nghị quyết, bước tiếp theo là biến chúng thành những dự án cụ thể, đi từ không gian ngầm đến các tuyến điện trên không, để hạ tầng “trên trời” và “dưới đất” cùng hoạt động vì lợi ích người dân.
