Siêu dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam: cơ hội vàng nhưng thời gian không chờ đợi
Dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam là tuyến đường sắt tốc độ cao dài khoảng 1.541 km, nối ga Ngọc Hồi (Hà Nội) với ga Thủ Thiêm (TP.HCM), được thiết kế với tốc độ 350km/h, đường đôi khổ 1.435mm, điện khí hóa, gồm 23 ga hành khách và 5 ga hàng hóa, đi qua 15 tỉnh, thành phố và được xác định là công trình hạ tầng giao thông trọng điểm quốc gia. Điểm đáng nói không phải là quy mô kỹ thuật ấn tượng, mà là áp lực mốc khởi công tháng 12/2027. Tại cuộc họp ngày 8/9, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh yêu cầu các đơn vị nỗ lực và tiếp tục đẩy nhanh tiến độ, hướng tới mục tiêu khởi công vào thời điểm này. Khi một dự án khổng lồ được đặt vào khung thời gian cụ thể, câu hỏi không còn là "có làm" mà là "có kịp làm" – và đó chính là thách thức lớn nhất hiện nay. Một nhận định có thể trích dẫn là: "Hai dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng phải cố gắng triển khai theo các mốc tiến độ đã đề ra".
Ba năm chuẩn bị: giai đoạn bản lề quyết định thành bại
Nếu mốc khởi công tháng 12/2027 là đích gần, thì giai đoạn từ nay đến cuối năm 2026 là đoạn đường dốc nhất. Theo kế hoạch của Chính phủ, các địa phương phải cơ bản hoàn thành bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời công trình điện trước tháng 12/2026. Nghĩa là chỉ còn khoảng ba năm để xử lý khâu khó nhất: đất đai, người dân, hạ tầng hiện hữu. Đây không phải một dự án có thể đo tiến độ bằng số kilômét ray đã đặt. Tiến độ đang được đo bằng việc hoàn tất đồng thời hàng loạt thủ tục, khảo sát, giải phóng mặt bằng, thiết kế và chuẩn bị nguồn lực. Bộ Xây dựng cho biết hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiêu chuẩn, quy chuẩn, đơn giá và định mức khối lượng lớn đã cơ bản hoàn thành, tạo tiền đề thể chế để dự án triển khai thuận lợi hơn. Thực tế, các thủ tục lựa chọn tư vấn đang chạy song song: từ tư vấn khảo sát, lập báo cáo nghiên cứu khả thi, giám sát khảo sát đến đánh giá tác động môi trường. Nếu các mắt xích này bị trễ, mốc khởi công sẽ chỉ còn là khẩu hiệu.
Đường sắt cao tốc Bắc Nam: trục phát triển mới cho hạ tầng giao thông
Dù chịu áp lực tiến độ, không thể phủ nhận tầm ảnh hưởng của tuyến đường sắt cao tốc Bắc Nam với hạ tầng giao thông Việt Nam. Tuyến này được thiết kế để kết nối trực tiếp Hà Nội với TP.HCM, đi qua dải đô thị và các trung tâm kinh tế lớn, tạo thêm một phương thức vận tải tốc độ cao trên trục Bắc – Nam và tăng khả năng kết nối giữa các vùng kinh tế. Đối với người dân, điều đó đồng nghĩa với hành trình nhanh hơn, an toàn hơn, bớt phụ thuộc vào đường bộ và hàng không. Quan trọng hơn, hệ thống nhà ga được định hướng gắn với phát triển đô thị và các khu dịch vụ, thương mại. Nếu khai thác tốt quỹ đất phụ cận nhà ga, dự án sẽ không chỉ là một tuyến vận tải hành khách mà trở thành trục phát triển mới, kéo theo bất động sản, thương mại, dịch vụ và việc làm. Nhưng để tránh lặp lại những đô thị mọc lên thiếu quy hoạch quanh các tuyến đường bộ, khâu tích hợp quy hoạch đô thị với quy hoạch đường sắt phải được làm nghiêm túc ngay từ bây giờ.
Nền móng cho ngành đường sắt tốc độ cao: thách thức lớn nhưng đáng trả giá
Với chiều dài hơn 1.500km và tốc độ thiết kế 350km/h, dự án này sẽ buộc Việt Nam phải xây dựng năng lực công nghiệp đường sắt ở quy mô chưa từng có. Nhu cầu về đầu máy, toa xe, hệ thống điện, tín hiệu, điều khiển, thông tin liên lạc, kết cấu hạ tầng và bảo trì sẽ tạo áp lực nhưng đồng thời mở ra thị trường mới cho cơ khí, điện – điện tử và sản xuất thiết bị. Quốc hội xác định dự án không chỉ phục vụ vận tải hành khách mà còn phải đáp ứng yêu cầu lưỡng dụng cho quốc phòng, an ninh và có thể vận tải hàng hóa khi cần thiết. Điều này đòi hỏi thiết kế và vận hành phải có tiêu chuẩn cao hơn, linh hoạt hơn. Tổng công ty Đường sắt Việt Nam được giao tiếp nhận quản lý, bảo trì kết cấu hạ tầng và tổ chức vận hành, khai thác khi tuyến đi vào hoạt động; đồng nghĩa với việc phải chuẩn bị đội ngũ nhân lực và năng lực quản lý ngay từ giai đoạn tiền xây dựng. Theo đánh giá chuyên môn, các dự án đường sắt hiện cơ bản không có vướng mắc trong việc áp dụng tiêu chuẩn. Vấn đề sẽ không còn nằm ở bộ giấy tiêu chuẩn, mà ở khả năng biến chúng thành nhà máy, trường đào tạo và hệ sinh thái doanh nghiệp nội địa thực sự tham gia.
Mốc 2027 và mục tiêu 2035: phải dám siết kỷ luật thực thi
Theo chủ trương Quốc hội thông qua, dự án đường sắt cao tốc trên trục Bắc – Nam được triển khai trong giai đoạn 2025-2035 và phấn đấu cơ bản hoàn thành vào năm 2035. Vì vậy, mốc khởi công tháng 12/2027 không chỉ là cột mốc kỹ thuật mà là điều kiện cần để bảo đảm quỹ thời gian còn lại cho toàn bộ quá trình xây dựng. Nếu khởi công chậm vài năm, mục tiêu hoàn thành về cơ bản vào 2035 sẽ nhanh chóng trở nên phi thực tế. Bộ trưởng Bộ Xây dựng đã yêu cầu Ban Quản lý dự án Thăng Long và Ban Quản lý dự án Đường sắt phải có kế hoạch chi tiết, phân công rõ người, rõ việc từ giải phóng mặt bằng đến thi công, đồng thời nghiên cứu kỹ việc phân chia các gói thầu và bảo đảm ưu tiên sản phẩm, dịch vụ trong nước. Đây là bước đi đúng, nhưng sẽ chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm kỷ luật thực thi và trách nhiệm cá nhân. Nếu giữ được tiến độ, tuyến đường sắt cao tốc Bắc Nam sẽ không chỉ tạo ra một cách đi lại mới, mà còn đặt nền móng cho một giai đoạn phát triển mới của hạ tầng giao thông và công nghiệp đường sắt Việt Nam. Câu hỏi còn lại là chúng ta có đủ quyết tâm để biến mốc khởi công tháng 12/2027 từ mục tiêu chính trị thành hiện thực trên công trường hay không.
