Mốc 12/2027: Tham vọng đẩy nhanh cuộc cách mạng hạ tầng giao thông
Đường sắt cao tốc Bắc-Nam là dự án hạ tầng giao thông Việt Nam được quy hoạch nhằm kết nối các đô thị lớn từ Hà Nội đến TPHCM bằng tuyến đường sắt tốc độ cao, hiện đại, chạy trên ray, điện khí hóa, với mục tiêu tạo ra trục vận tải xương sống mới, giảm tải cho đường bộ và hàng không, đồng thời tái định hình không gian phát triển kinh tế – đô thị dọc trục Bắc-Nam. Điểm nhấn đáng chú ý là Bộ Xây dựng đã công khai mục tiêu nỗ lực khởi công dự án vào tháng 12/2027. Việc đặt một mốc thời gian cụ thể cho siêu dự án đường sắt cao tốc Bắc-Nam cho thấy quyết tâm chính trị rõ rệt, nhưng cũng đồng nghĩa áp lực về tiến độ sẽ rất lớn. Mốc này không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là phép thử năng lực điều phối toàn hệ thống từ trung ương đến 15 địa phương nơi tuyến đi qua.
Quy mô tuyến 1.541 km và bước chuẩn bị: đã đủ chín muồi?
Theo hồ sơ dự án, tuyến đường sắt cao tốc Bắc-Nam có chiều dài khoảng 1.541 km, điểm đầu tại ga Ngọc Hồi (Hà Nội), điểm cuối tại ga Thủ Thiêm (TPHCM), đi qua địa phận 15 tỉnh, thành phố. Tuyến được thiết kế đường đôi, khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế 350 km/giờ, hướng tới hệ thống hiện đại, đồng bộ, an toàn. Kế hoạch hiện tại dự kiến bố trí 23 ga hành khách và 5 ga hàng hóa. Ở giai đoạn chuẩn bị, chủ đầu tư đã ký hợp đồng gói thầu tư vấn hỗ trợ dự án và đơn vị tư vấn đã lập nhiệm vụ, dự toán, hồ sơ yêu cầu cho gói thầu báo cáo nghiên cứu khả thi. Đồng thời, thủ tục lựa chọn các đơn vị tư vấn khảo sát, giám sát khảo sát và lập báo cáo đánh giá tác động môi trường đang được triển khai. Về thể chế, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cho đường sắt đã cơ bản hoàn thành, và các dự án được phép áp dụng trực tiếp tiêu chuẩn nước ngoài nếu tuân thủ pháp luật liên quan. Đây là nền tảng cần thiết, nhưng rõ ràng mới là phần “giấy tờ”, chưa chạm tới những nút thắt thực địa.
Tiến độ từ 2026 đến 2028: Bài toán giằng co giữa hồ sơ và mặt bằng
Theo tiến độ được phê duyệt, công tác lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi và khởi công dự án đường sắt cao tốc Bắc-Nam sẽ được triển khai trong giai đoạn từ quý IV/2026 đến quý IV/2028. Đồng thời, tiến độ hoàn thành giải phóng mặt bằng toàn tuyến được đặt ra vào quý IV/2028. Nói cách khác, mốc khởi công tháng 12/2027 sẽ diễn ra khi báo cáo nghiên cứu khả thi mới bước vào cao điểm xử lý và công tác giải phóng mặt bằng vẫn đang dang dở. Một chi tiết đáng chú ý là phần việc giải phóng mặt bằng được tách thành các dự án độc lập, do UBND các tỉnh, thành phố có tuyến đường sắt đi qua quyết định đầu tư. Cách làm này được kỳ vọng giúp triển khai sớm, linh hoạt, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ tiến độ “xé lẻ”, nơi địa phương làm nhanh, nơi chậm, khiến tổng thể dự án khó bám sát mốc đề ra. Khi hệ thống văn bản và tiêu chuẩn đã gần hoàn chỉnh, điểm nghẽn chủ yếu không còn nằm ở luật, mà ở năng lực thực thi ngoài hiện trường.
Giải phóng mặt bằng và thủ tục hành chính: thách thức lớn nhất
Bộ Xây dựng thừa nhận giải phóng mặt bằng là một nội dung quan trọng trong tiến độ dự án, được xem như điểm then chốt để hiện thực hóa mục tiêu khởi công tháng 12/2027. Khi phần việc này tách thành nhiều dự án độc lập do địa phương quyết định đầu tư, câu hỏi đặt ra là khả năng phối hợp dọc trục và đồng bộ về quy trình, chi phí, tái định cư. Nếu mỗi địa phương một cách làm, rủi ro phát sinh khi nhà thầu không có mặt bằng sạch liên hoàn để thi công. Song song với mặt bằng là lớp thủ tục hành chính: lựa chọn tư vấn, thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi, đánh giá tác động môi trường, đánh giá khả năng thoát lũ và an toàn đê điều, xác định cấp độ thông tin của hệ thống, xác định dự án thuộc danh mục trọng yếu liên quan đến quốc phòng, an ninh. Khối lượng thủ tục lớn, trải trên nhiều cơ quan, khiến tỷ lệ trễ tiến độ gần như “mặc định” nếu không có cơ chế phối hợp đặc biệt. Nếu mốc 12/2027 trở thành áp lực hành chính hơn là mục tiêu thực chất, nguy cơ chất lượng chuẩn bị bị cắt gọt là điều cần nhìn thẳng.
Tác động vùng và yêu cầu chiến lược: không thể chỉ là một dự án kỹ thuật
Hai dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam và tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đang được đặt trong bức tranh nâng cấp hạ tầng giao thông Việt Nam, tạo mạng lưới đường sắt mới gắn với các ga, quảng trường, và hệ sinh thái dịch vụ liên quan. Với đường sắt cao tốc Bắc-Nam, tác động tiềm năng không chỉ là rút ngắn thời gian di chuyển, mà là tái cấu trúc dòng chảy logistics, tái định vị vai trò các đô thị trung gian, và tạo ra “trục hấp dẫn” mới cho đầu tư công nghiệp, dịch vụ. Bộ Xây dựng yêu cầu khi phân chia các gói thầu về kết cấu hạ tầng, nhà ga, phương tiện, thiết bị và vật tư phải nghiên cứu kỹ, đồng thời bảo đảm chủ trương sử dụng sản phẩm, dịch vụ trong nước nhằm thúc đẩy sản xuất và công nghiệp hỗ trợ. Đối với nguồn nhân lực, yêu cầu là xác định rõ nhu cầu từng trình độ, nghề nghiệp, gắn với lộ trình xây dựng và vận hành để tránh đào tạo dàn trải dẫn tới dư thừa. Nói cách khác, đường sắt cao tốc Bắc-Nam chỉ thành công nếu được nhìn như một chiến lược phát triển vùng dài hạn, chứ không phải một công trình giao thông đơn lẻ. Mốc khởi công tháng 12/2027 vì vậy cần đi kèm một kế hoạch thực thi sâu và thực tế hơn, để tham vọng không biến thành khẩu hiệu.
