Hợp nhất luật là bước đầu, không phải đích đến
Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam là dự án hợp nhất các quy định điều chỉnh vận tải biển và đường thủy nội địa, nhằm tạo một khung pháp lý chung cho tàu thuyền, hạ tầng, cảng và hoạt động quản lý trên các tuyến vận tải thủy. Sáng 11/11, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh trình dự án trước Quốc hội tại Kỳ họp thứ hai.
Dự thảo gồm 21 chương, 318 điều, giảm 30% số điều so với tổng số điều của hai luật hiện hành. Nhưng thước đo thành công không nên là số điều được rút gọn: điều quan trọng là chấm dứt tình trạng quy định song song khiến quản lý cảng biển, cảng thủy nội địa và kết nối vận tải thiếu nhất quán. Dự án cũng nhằm thể chế hóa định hướng phát triển quốc gia biển mạnh; đồng thời phân cấp cho UBND cấp tỉnh quản lý nhà nước về đường thủy nội địa, ngoại trừ quy hoạch quốc gia. Nếu ranh giới trách nhiệm không rõ, hợp nhất văn bản có thể chỉ gom sự phức tạp vào một bộ luật.
Với doanh nghiệp và người dân, lợi ích dễ thấy nhất sẽ là thủ tục gọn hơn: dự kiến bãi bỏ 54 thủ tục hành chính, đơn giản hóa các thủ tục còn lại và cắt giảm 7 ngành nghề kinh doanh có điều kiện.
Khung cảng thống nhất phải nối được quy hoạch với khai thác
Điểm đáng chú ý không chỉ là gom các điều khoản về cảng vào cùng một bộ luật, mà là tạo quy tắc chung về phân loại, đầu tư, khai thác và quản lý cảng biển, cảng thủy nội địa, bến thủy nội địa và cảng cạn, gắn với logistics và vận tải đa phương thức. Cách tiếp cận này có thể giảm khoảng trống giữa các phương thức vận tải, nhưng chỉ hiệu quả nếu quy định đủ rõ để chính quyền, nhà đầu tư và đơn vị khai thác biết ai chịu trách nhiệm ở từng khâu.
Dự thảo còn đề xuất tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư, danh mục dự án ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược cùng điều kiện, nghĩa vụ và cơ chế giám sát; đồng thời hướng tới lựa chọn nhà đầu tư chiến lược cho bến cảng lớn và cảng thủy nội địa đầu mối. Đây là hướng đáng ủng hộ nếu vốn được tập trung vào các đầu mối kết nối tốt, thay vì phân tán dự án. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ vì sao cảng thủy nội địa chỉ được tiếp nhận tàu biển, tàu sông Việt Nam mà không áp dụng với tàu biển nước ngoài.
Tầm nhìn quy hoạch hạ tầng hàng hải, đường thủy nội địa và cảng cạn được đề xuất kéo dài 100 năm, nhưng không thay thế các kỳ quy hoạch 10 năm và tầm nhìn 30 năm theo pháp luật về quy hoạch. Giá trị của tầm nhìn này nằm ở tính liên tục và khả năng định hướng, không phải ở con số dài hạn nếu thiếu kế hoạch triển khai, nguồn lực và cơ chế rà soát.
Linh hoạt tiếp nhận tàu không được vượt trước an toàn
Tranh luận về việc cảng có thể tiếp nhận tàu lớn hơn thông số thiết kế cho thấy điểm dễ phát sinh rủi ro nhất của khung quản lý mới. Đại biểu Nguyễn Thị Sửu cảnh báo rằng đánh giá chung về an toàn là chưa đủ: cần xét khả năng chịu lực cầu cảng, hệ thống neo buộc và đệm va, độ sâu, vùng nước, luồng vào cũng như vùng quay trở. Tàu giảm tải có thể bớt mớn nước nhưng vẫn giữ nguyên chiều dài, chiều rộng và tạo lực tác động đáng kể khi cập hoặc rời bến.
Vì vậy, đề xuất chỉ cho phép tàu vượt thông số thiết kế sau khi tổ chức đủ năng lực đánh giá an toàn kết cấu hạ tầng và điều kiện khai thác là hợp lý. Cảng vụ hàng hải hoặc Cảng vụ đường thủy nội địa cần có thẩm quyền chấp thuận bằng văn bản, nêu rõ loại tàu, thông số, điều kiện tiếp nhận và biện pháp bảo đảm an toàn. Đây không phải thủ tục để cản trở khai thác linh hoạt; đó là cách xác định trước trách nhiệm nếu xảy ra sự cố.
Tăng công suất không thể là mục tiêu đứng trên an toàn con người, tài sản và công trình. Nếu quy định cho phép vượt giới hạn thiết kế mà thiếu đánh giá chuyên môn và trách nhiệm pháp lý minh bạch, lợi ích logistics trước mắt có thể đổi lấy rủi ro lớn hơn.
Hoàn thiện luật từ nhân lực đến quy định thi hành
Khung cảng không thể vận hành tốt nếu quy định về con người và hoạt động hàng hải còn bỏ ngỏ. Đại biểu Chu Mạnh Hùng đề nghị làm rõ sự khác biệt giữa luồng đường thủy nội địa và luồng đường thủy quốc tế, đồng thời bổ sung cơ sở giáo dục đại học vào nhóm được hưởng chính sách ưu đãi đào tạo nhân lực hàng hải. Đây là góp ý thiết thực: luật cần bao quát cả những trường đại học đang đào tạo nhân lực chuyên ngành, chứ không chỉ cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp.
Đại biểu cũng đề nghị Chính phủ quy định chi tiết việc thực hiện quyền của thuyền trưởng, người chỉ huy cao nhất trên tàu sau khi tàu rời cảng. Những chi tiết ấy không nằm ngoài cải cách cảng: an toàn và trách nhiệm phải được nối liền từ bến lên tàu, thay vì dừng ở ranh giới công trình.
Dự thảo dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/01/2028; đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo giải trình vì sao thời điểm này cách thời điểm Quốc hội thông qua hơn một năm. Khoảng thời gian chuẩn bị chỉ có ích nếu được dùng để hoàn thiện văn bản hướng dẫn, chuẩn hóa năng lực đánh giá và phân định trách nhiệm.
Kết luận, hợp nhất hai luật mở ra cơ hội xây dựng khung quản lý cảng nhất quán và quy hoạch hạ tầng dài hạn. Nhưng giá trị thực sự của Bộ luật Hàng hải sẽ được quyết định bởi khả năng biến sự thống nhất thành thủ tục dễ thực hiện, đầu tư có trọng điểm và an toàn khai thác cảng có thể kiểm chứng.







