Phá dỡ chung cư cũ: bước ngoặt bắt buộc với nhà ở xuống cấp
Phá dỡ chung cư cũ là quá trình cơ quan nhà nước kiểm định, xác định mức độ nguy hiểm của nhà ở tập thể đã xuống cấp, ra quyết định di dời cư dân, tháo dỡ và xây dựng lại nhà ở mới nhằm bảo đảm an toàn sinh mạng, cải thiện điều kiện sống và tái thiết đô thị theo quy hoạch dài hạn của địa phương. Trong bối cảnh nhiều khu tập thể được xây dựng từ nửa thế kỷ trước, đây không phải lựa chọn mang tính “thời thượng” mà là yêu cầu an toàn: cột trụ bong tróc, lõi sắt hoen gỉ, tường nứt và nền nhà hư hỏng đã xuất hiện ở nhiều chung cư 5 tầng nội đô. Nếu cư dân chỉ nhìn việc phá dỡ chung cư cũ như rắc rối di dời, họ sẽ bỏ qua cơ hội đổi đời về chất lượng không gian sống và hạ tầng đô thị.
Hà Nội tăng tốc cải tạo khu tập thể: từ chật chội, thấm dột tới nhà ở mới
Điều làm nên tính cấp bách của phá dỡ chung cư cũ tại Hà Nội là quy mô vấn đề: hiện toàn thành phố có khoảng 2.160 nhà chung cư cũ xuống cấp, ảnh hưởng trực tiếp tới an toàn cư dân. Những câu chuyện ở khu tập thể Trương Định hay chung cư 23 Hàng Tre cho thấy sự xuống cấp khó thể chấp nhận thêm: căn hộ 9m2 phải cơi nới thành khoảng 30m2, lối đi chỉ vừa một người lách qua, nền nhà phải nâng lên, xây thêm hai hàng gạch để chặn nước thải trào ngược; ở Hàng Tre, nước mưa thấm qua tường, mái, nhà vệ sinh dột, cột trụ cầu thang bong tróc vữa lộ lõi sắt gỉ, tường và nền nứt. Trong giai đoạn 2026–2030, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành cải tạo, xây dựng lại các chung cư cũ đã có kết luận kiểm định phải phá dỡ – nghĩa là các căn hộ chật chội, thấm dột, bong tróc sẽ dần được thay bằng những tòa nhà mới, hiện đại hơn.
Quang Trung – Vinh: hình mẫu của một dự án xây dựng lại nhà ở quy mô lớn
Nếu muốn hình dung tương lai của các khu tập thể Hà Nội sau phá dỡ, hãy nhìn vào dự án cải tạo khu chung cư Quang Trung ở Thành Vinh. Khu này được viện trợ xây dựng năm 1974 và đưa vào sử dụng từ năm 1976, từng được ví là “xóm nhà giàu” với cư dân là cán bộ lãnh đạo, trí thức, chuyên gia. Sau gần nửa thế kỷ sử dụng, nhiều hạng mục đã hư hỏng nặng, công trình được kiểm định cấp D – mức nguy hiểm cao nhất, khiến mỗi mùa mưa bão chính quyền phải tổ chức sơ tán cư dân. Việc phá dỡ hai tòa C5, C6 được xem là bước tiến quan trọng trong dự án cải tạo, xây dựng lại Khu C. Khi các tòa nhà cũ từng bước bị tháo dỡ và hệ thống tái định cư như CT1A, CT1B hoàn thiện, dự án với diện tích 72.240m², dự kiến phục vụ khoảng 6.800 người, kết hợp nhà liền kề, trung tâm thương mại, chợ, công trình công cộng, cây xanh và khu thể thao cho thấy xây dựng lại nhà ở không chỉ là thay mới căn hộ, mà là tái tạo cả cấu trúc sống của một cộng đồng đô thị.
Không chỉ là dọn nhà đi: cư dân nên chủ động trong giai đoạn chuyển tiếp
Thực tế cho thấy, khi thông tin cải tạo khu tập thể được công bố, cư dân thường phản ứng bằng tâm thế “đóng sẵn đồ, chờ ngày rời đi”. Ở Trương Định, ngay khi có quyết định dự án cải tạo, xây dựng lại chung cư thuộc diện phá dỡ trong giai đoạn 2026–2030, cư dân đã dọn dẹp, tháo điều hòa, đóng gói đồ dùng ít sử dụng để tiện chuyển nhà. Về mặt tâm lý, đó là phản ứng dễ hiểu sau nhiều năm xoay xở trong căn hộ chật chội, ngập nước. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc thu xếp tạm cư, cư dân sẽ lệ thuộc vào tiến độ chủ đầu tư và chính quyền, trong khi bản thân có thể chủ động lên kế hoạch tài chính, xem xét lựa chọn căn hộ tái định cư, trao đổi trong cộng đồng để bảo đảm tiếng nói chung về chất lượng xây dựng lại nhà ở. Ở Quang Trung, việc chậm hoàn thành các công trình tái định cư như CT3B khiến di dời ở một số tòa gặp khó khăn, cho thấy nếu người dân chỉ “ngóng từng ngày rời đi” mà không có kịch bản dài hạn cho gia đình, cảm giác bị động, mệt mỏi sẽ kéo dài suốt quá trình cải tạo khu tập thể.
Kết luận: nhìn phá dỡ chung cư cũ như cơ hội tái thiết cuộc sống đô thị
Phá dỡ chung cư cũ là bước đi gây xáo trộn nhưng khó tránh nếu đặt sự an toàn của hàng nghìn gia đình lên hàng đầu. Những hình ảnh tường nứt, cột gỉ, nhà thấm dột ở Hàng Tre, Trương Định hay cảnh phải sơ tán dân mỗi mùa bão ở Quang Trung cho thấy việc tiếp tục sống trong các khối nhà cấp D không còn là giải pháp. Hà Nội đang đẩy nhanh kế hoạch cải tạo khu tập thể, với danh mục các dự án xây dựng lại nhà ở thuộc diện phá dỡ trong giai đoạn 2026–2030 đã được phê duyệt. Ở góc độ cư dân, thay vì chỉ lo dọn đồ, việc chủ động chuẩn bị thông tin, trao đổi trong cộng đồng và lên kế hoạch dài hạn sẽ giúp biến giai đoạn chuyển tiếp thành cơ hội: chuyển từ “căn hộ tạm bợ” sang không gian sống được quy hoạch tốt hơn, đồng thời góp tiếng nói vào quá trình tái thiết diện mạo đô thị nơi mình gắn bó.
