Giỗ Tổ nghề gốm Thanh Hà: từ ngày lễ làng thành sự kiện di sản sống
Lễ hội giỗ Tổ nghề gốm Thanh Hà là sự kiện thường niên diễn ra trong hai ngày 21–22.8 (mồng 9–10 tháng 7 âm lịch), kết hợp nghi lễ tín ngưỡng truyền thống tri ân các bậc tiền nhân sáng lập nghề với không gian trải nghiệm nghề gốm, ẩm thực và nghệ thuật dân gian, nhằm gắn kết cộng đồng làng nghề với du khách và gìn giữ di sản văn hóa sống của Thanh Hà.
Điều đáng nói là lễ hội năm nay không chỉ lặp lại một nghi thức quen thuộc. Việc chính quyền phường Hội An Tây tổ chức bài bản tại làng gốm Thanh Hà, tổ dân phố Nam Diêu, cho thấy giỗ Tổ đã vượt khỏi phạm vi lễ làng để trở thành sự kiện di sản có ý thức và có chiến lược. Diễn ra trong hai ngày 21–22.8, lễ hội giỗ Tổ nghề gốm Thanh Hà năm 2026 được xác định là dịp tái hiện các nghi lễ truyền thống tri ân tiền nhân, đồng thời mở ra nhiều hoạt động trải nghiệm, trình diễn nghề, ẩm thực và nghệ thuật dân gian.
Trong bối cảnh nghề gốm truyền thống chịu sức ép của du lịch đại trà và sản xuất công nghiệp, việc duy trì một lễ hội gốm Thanh Hà có chiều sâu nghi lễ và chiều rộng hoạt động cộng đồng là cách khẳng định: làng nghề không chấp nhận bị "trưng bày" như một bảo tàng tĩnh, mà chọn sống động và tự kể câu chuyện của mình.
Nghi lễ tri ân tiền nhân: trục linh thiêng giữ nhịp cho làng gốm
Nếu phải chọn một hình ảnh cốt lõi cho lễ hội gốm Thanh Hà, đó chắc chắn là trục nghi lễ đi từ miếu Lùm Bà Dàng đến miếu Tổ nghề Nam Diêu. Ngay chiều 21.8, khu miếu Tổ nghề Nam Diêu trở thành tâm điểm với lễ cúng túc và khai mạc, nơi các nghi lễ cúng tế được tổ chức trang nghiêm đúng truyền thống, có sự tham gia của cộng đồng, người dân làng nghề và chính quyền địa phương. Việc giữ nguyên cấu trúc nghi lễ này là tuyên bố rõ ràng: giỗ Tổ trước hết là ngày của tín ngưỡng làng.
Điểm nhấn mạnh nhất là lễ rước kiệu và lễ tế chính từ sáng sớm 22.8, với sự tham gia của nghệ nhân, người cao tuổi, các hộ sản xuất gốm, đoàn viên, học sinh cùng đội lân – sư – rồng, cờ và nhạc lễ. Đoàn rước đi bộ từ miếu Lùm Bà Dàng (tổ Thanh Chiếm) về miếu Tổ nghề Nam Diêu (tổ Nam Diêu), tạo nên một con đường ký ức nơi nhiều thế hệ làng gốm cùng hiện diện. Sau đó, từ 8h đến 9h, lễ tế chính được tiến hành theo những nghi lễ cổ truyền do người cao tuổi và Ban Tế lễ đảm trách.
Giữa nhịp sống du lịch hóa mạnh mẽ của Hội An, việc giữ trọn vẹn không gian thiêng này không phải là chuyện hoài cổ. Nó là điều kiện để mọi hoạt động trải nghiệm, trình diễn không trôi tuột thành dịch vụ. Trục nghi lễ ấy giữ cho giỗ Tổ nghề gốm không biến thành một lễ hội "vui là chính" mà quên mất người được vinh danh.
Không gian trải nghiệm: khi truyền thống gốm sứ bước ra khỏi lò nung
Điểm khác biệt khiến lễ hội gốm Thanh Hà không khô cứng nằm ở phần hội được tổ chức như một "phòng thí nghiệm" di sản mở. Nếu phần lễ là sự trở về với cội nguồn thì phần hội mở ra một không gian trải nghiệm đa dạng, giúp du khách cảm nhận rõ hơn sức sống đương đại của làng nghề. Không gian “Kết nối sản phẩm” trưng bày các gian hàng gốm, sản phẩm OCOP và đặc biệt là khu trải nghiệm làm gốm, nơi người tham dự có thể tự tay nhào đất, chuốt gốm dưới sự hướng dẫn của thợ làng.
Ở đây, truyền thống gốm sứ gần 500 năm của Thanh Hà không nằm yên sau tủ kính mà xuất hiện trong tiếng xoay bàn chuốt, trong từng họa tiết trên nồi niêu, con giống. Nhiều cuộc thi như chuốt gốm, nặn con thổi, trưng bày sản phẩm gốm mới được tổ chức để nghệ nhân, thợ làng nghề và các cơ sở sản xuất thi tài, khẳng định sự khéo léo và sáng tạo của nghề. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Tháng 9.2019, nghề gốm Thanh Hà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia".
Nhìn từ góc độ du lịch, những hoạt động trải nghiệm làm gốm không chỉ là sản phẩm dịch vụ mà là phương tiện giáo dục di sản hiệu quả nhất. Khi du khách tự chạm vào đất, cảm nhận độ nặng, độ ẩm, họ hiểu nghề khó đến mức nào – điều mà một tour tham quan nhanh khó có thể truyền tải.
Lễ hội – điểm hẹn cộng đồng và động lực bảo tồn làng nghề
Ở Thanh Hà, giỗ Tổ nghề gốm không chỉ dành cho thợ gốm mà đã trở thành ngày hội chung của phường Hội An Tây. Theo thông tin từ địa phương, lễ hội góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của làng gốm Thanh Hà; nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân, tăng cường sự gắn kết cộng đồng, đồng thời đẩy mạnh quảng bá hình ảnh và sản phẩm làng nghề đến du khách trong và ngoài nước. Điều này lý giải vì sao lực lượng tham gia lễ rước và các hoạt động không chỉ là nghệ nhân mà còn có đoàn viên, học sinh, các hội nhóm trong phường.
Không gian ẩm thực “Hương vị Hội An Tây”, các trò chơi dân gian như bịt mắt đập niêu, nhảy sạp, giao lưu dân vũ, thi nấu cơm niêu khiến lễ hội trở thành một "phiên chợ văn hóa" của cả vùng. Đặc biệt, việc ra mắt sản phẩm du lịch “Về Thanh Hà – Chạm gốm, nghe Bài chòi” chiều 21.8 cho thấy tầm nhìn đưa giỗ tổ nghề gốm gắn với du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng một cách dài hạn. Làng gốm Thanh Hà cũng đã được vinh danh tại hạng mục "Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất" trong giải thưởng Du lịch Việt Nam năm 2025, một minh chứng cụ thể cho hướng đi này.
Có thể nói, lễ hội đang vận hành như một "bộ máy kết nối" – nối những bậc cao niên với lớp trẻ, nối người làm nghề với du khách, nối quá khứ làng nghề với tương lai du lịch. Nếu được duy trì với tinh thần ấy, giỗ tổ nghề gốm sẽ là điểm tựa vững cho chiến lược bảo tồn di sản làng gốm, thay vì chỉ là một sự kiện theo mùa.
