500 năm gốm Thanh Hà: di sản sống chứ không phải bảo tàng
Làng gốm Thanh Hà là một làng gốm 500 năm tuổi nằm bên sông Thu Bồn, nổi tiếng với gốm mộc không tráng men và kỹ thuật làm gốm thủ công truyền qua nhiều thế hệ; ngày nay, làng vừa là không gian sản xuất truyền thống, vừa là điểm đến du lịch, nơi di sản văn hóa gốm tồn tại như một phần đời sống thường ngày, không bị đóng khung trong bảo tàng tĩnh. Điều đáng nói là sau hơn nửa thiên niên kỷ, nhiều làng nghề khác đã lùi vào ký ức, nhưng các lò gốm Thanh Hà vẫn đỏ lửa nhờ sự bám trụ kiêu hãnh của nghệ nhân trước vật liệu hiện đại. Người dân ở đây không xem nghề chỉ là kế sinh nhai; đó là ký ức, là bản sắc cộng đồng, là câu trả lời cho câu hỏi “mình là ai” trong bản đồ văn hóa xứ Quảng. Chính lựa chọn nhìn nghề như di sản sống đã định hướng mọi quyết định: từ cách sản xuất, đón khách đến cách tổ chức không gian làng.
Kỹ thuật thủ công: linh hồn của gốm Thanh Hà truyền thống
Nếu du lịch là dòng nước mới, thì kỹ thuật làm gốm thủ công là chiếc neo giữ làng Thanh Hà khỏi trôi mất bản sắc. Những đôi tay tài hoa chuốt gốm trên bàn xoay, nắn từng con tò he đất, nhào từng khối đất nung vẫn là trung tâm của mọi hoạt động ở làng gốm 500 năm này. Không có tiếng máy móc lấn át, âm thanh chủ đạo vẫn là tiếng bàn xoay đều, tiếng củi lách tách trong lò nung. Các cơ sở như Khang Thư chủ động sáng tạo sản phẩm mới nhưng kiên quyết dựa trên kỹ thuật truyền thống, tạo nên những tò he 12 con giáp độc bản vừa lạ mắt vừa mộc mạc, không trùng lặp với vùng gốm khác. Đây là lựa chọn dứt khoát: cải tiến mẫu mã nhưng không cải tiến theo hướng công nghiệp hóa. Sản phẩm phải mang dấu vân tay của người thợ, phải kể được câu chuyện đất – lửa – người, nếu không sẽ biến làng nghề thành xưởng sản xuất vô hồn.
Lễ hội gốm Thanh Hà: nơi cộng đồng tự viết lại ký ức
Giữ nghề không thể chỉ trông vào xưởng và lò; Thanh Hà dùng lễ hội để gắn kết nghề với cộng đồng, biến di sản văn hóa gốm thành trải nghiệm tập thể. Phóng sự về lễ hội gốm Thanh Hà cho thấy một không gian rộn ràng: bậc cao niên thành kính cúng tế Tổ nghề, nghệ nhân chuốt gốm ngay trước mắt du khách, trẻ nhỏ nặn tò he như chơi mà là học nghề. Hằng năm, vào ngày mùng 10, người dân tổ chức lễ cúng làng gốm và rước Tổ nghề, vừa tri ân người truyền nghề, vừa cầu cho mưa thuận gió hòa, sản phẩm bán được, đời sống gắn bó lâu dài với nghề. Những cuộc thi nấu cơm bằng nồi đất đun củi không chỉ là trò vui mà là cách tự nhắc nhau về nếp sống xưa, về mối liên hệ giữa vật dụng gốm và đời sống nông thôn. Quan trọng hơn, lễ hội buộc di sản phải đối thoại với thế hệ trẻ: các em không chỉ nghe kể mà trực tiếp dự lễ, sờ vào đất, xoay bàn, để hiểu rằng gốm không phải thứ trang trí, mà là một phần căn cước.
Cân bằng du lịch và di sản: cơ hội hay cái bẫy thương mại hóa?
Sự thay đổi liên tục của thị hiếu du khách và thị trường buộc làng gốm Thanh Hà phải bước vào đời sống đương đại bằng đôi chân vững trên đất cũ: vừa đổi mới sản phẩm, mở rộng thị trường, vừa giữ lại những giá trị văn hóa làm nên bản sắc. Du khách lần đầu đến Việt Nam có thể xem trải nghiệm ở đây là điểm nhấn trong hành trình; một du khách Israel đã chọn kéo dài thời gian ở lại vì ấn tượng với cảnh quan, ẩm thực và sự thân thiện của người dân. Nhưng du lịch luôn là con dao hai lưỡi. Khi sản phẩm gốm trở thành quà lưu niệm, nguy cơ biến di sản thành hàng hóa rẻ cảm xúc là rất rõ. Câu trả lời của Thanh Hà là xây dựng “làng nghề sống”: nghệ nhân vẫn trực tiếp làm nghề, mưu sinh bằng nghề, để mỗi sản phẩm vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, vừa kể câu chuyện về vùng đất và con người đã gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ. Mục tiêu được lãnh đạo địa phương nhắc rõ: nghệ nhân phải “sống được, sống tốt với nghề” thì mới có động lực gìn giữ và truyền nghề.
Không gian làng nghề: bảo tồn cảnh quan để giữ ký ức cộng đồng
Thanh Hà không chọn cách “đóng hộp” gốm trong khu trưng bày phục vụ khách; làng nghề được hiểu là tổng thể: lò gốm, sản phẩm, bàn tay người thợ, đình, miếu và sinh hoạt cộng đồng. Địa phương vì thế tập trung cải tạo cảnh quan, xây dựng tuyến giao thông kết nối, từng bước mở rộng không gian làng gốm và hỗ trợ đội ngũ nghệ nhân trẻ. Tu bổ đình, miếu là cần thiết, nhưng điều quyết định sức sống của không gian là sự hiện diện thực sự của cộng đồng: họp làng, thực hành tín ngưỡng, giữ phong tục tại chính nơi ấy. Trong định hướng phát triển du lịch, một làng nghề hơn 500 năm chỉ có giá trị khi du khách cảm nhận được câu chuyện của những con người sống cùng nghề, những phong tục vẫn tiếp diễn, chứ không chỉ là dãy cửa hàng bán đồ gốm. Từ những con tò he 12 con giáp đến nghi lễ rước bà Tổ nghề, Thanh Hà đang tạo diện mạo mới trên nền truyền thống, cho thấy bảo tồn di sản văn hóa gốm là bảo tồn ký ức và sinh kế của cả một cộng đồng, không phải tái hiện vài công đoạn cho khách chụp ảnh.
