Dừng thi học sinh giỏi cấp trường: Một bước cắt giảm cuộc thi để chống bệnh thành tích
Chủ trương dừng thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã là quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các cơ sở giáo dục không tổ chức các kỳ thi chọn học sinh giỏi ở cấp thấp, trừ khi nhằm phát hiện và tuyển chọn đội tuyển tham gia kỳ thi cấp tỉnh hoặc quốc gia, với mục tiêu cắt giảm cuộc thi mang tính hình thức, giảm áp lực thi cử và dành thêm thời gian cho dạy học thực chất.
Trong công văn gửi các sở, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh yêu cầu cắt giảm các cuộc thi, hồ sơ, sổ sách, hội họp và báo cáo trung gian trong cơ sở giáo dục để tăng thời gian, nguồn lực cho hoạt động dạy học, chăm sóc, giáo dục học sinh và sinh hoạt chuyên môn. Đây không phải động thái kỹ thuật đơn thuần mà là một thông điệp chính sách: hệ thống đã quá nặng về thi đua, báo cáo, cần “giảm cân” để chống bệnh thành tích. Việc không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã – ngoại trừ mục đích tuyển chọn đội tuyển dự thi cấp tỉnh, quốc gia – đặt ra kỳ vọng rằng nhà trường sẽ thôi chạy theo danh hiệu, tập trung hơn vào chất lượng lớp học hằng ngày.
Điểm đáng chú ý là Bộ yêu cầu mọi kỳ thi còn lại phải “thiết thực, khách quan, phù hợp, không gây áp lực cho học sinh”. Nói cách khác, thi học sinh giỏi không bị xóa bỏ hoàn toàn, nhưng buộc phải thu hẹp quy mô, loại bỏ phần phong trào, chỉ giữ lại những vòng thi thật sự phục vụ tuyển chọn và bồi dưỡng năng khiếu. Cách tiếp cận này cho thấy Bộ chọn giảm thi học sinh giỏi cấp trường như mũi đột phá để gửi đi thông điệp rộng hơn về việc chấn chỉnh áp lực thi cử trong nhà trường phổ thông.
Giảm áp lực thi cử: Lợi ích rõ ở vùng khó khăn, nhưng không phải nơi nào cũng giống nhau
Nếu nhìn từ góc độ thực tế trường lớp, việc cắt giảm cuộc thi – trong đó có thi học sinh giỏi cấp trường – đem lại tác động tức thời: học sinh và giáo viên bớt phải “chạy sô” các kỳ thi, nhà trường giảm bớt chi phí tổ chức, đặc biệt với các địa bàn miền núi, vùng khó khăn. Theo các ý kiến ở cơ sở, giảm những cuộc thi không cần thiết sẽ giúp giáo viên, học sinh bớt áp lực, hạn chế bệnh thành tích và tiết kiệm nguồn lực tổ chức. Ở những xã, phường mà mỗi cấp học chỉ có 1–2 trường, tổ chức một kỳ thi cấp xã với đủ hội đồng, ban giám khảo là gánh nặng lớn về nhân lực và hành chính; cán bộ văn hóa – xã hội thường phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực, khó đảm đương thêm các kỳ thi chuyên môn.
Chính vì vậy, nhiều cán bộ địa phương vùng cao đánh giá việc bỏ thi học sinh giỏi cấp xã, cấp trường là hướng đi hợp lý. Họ chỉ ra rằng càng nhiều cuộc thi, hội thi cùng lúc, áp lực và chi phí càng tăng, trong khi lợi ích không phải lúc nào cũng tương xứng. Một điểm đáng suy ngẫm là thi học sinh giỏi vốn có nguy cơ kéo nguồn lực về một nhóm nhỏ: giáo viên tập trung bồi dưỡng vài em “sáng giá”, còn phần lớn học sinh ít được quan tâm. Cắt giảm cuộc thi, nếu được thiết kế đúng, có thể giúp thầy cô quay lại với nhiệm vụ cân bằng hơn: chăm lo cho cả lớp, thay vì dồn sức cho vài “ngôi sao” để lấy thành tích cho trường.
Tuy vậy, giảm cuộc thi không đồng nghĩa đóng cửa cơ hội phát triển. Nhiều ý kiến cơ sở đề xuất chuyển trọng tâm từ thi đua sang giao lưu, trải nghiệm, rèn kỹ năng sống và những hình thức đánh giá thực chất hơn. Những sân chơi về tiếng Anh, STEM, chuyển đổi số… nếu tiếp tục tổ chức, nên hướng tới khuyến khích học sinh khám phá, thay vì biến thành một cuộc đua thành tích. Quan điểm này gợi ý một lộ trình: dùng việc cắt giảm thi học sinh giỏi cấp trường như bước khởi đầu để tái thiết kế toàn bộ hệ sinh thái hoạt động ngoài giờ, từ tập trung “giật giải” sang nuôi dưỡng hứng thú học tập dài hạn.
Giáo viên loay hoay với bài toán tuyển chọn học sinh giỏi khi không còn vòng trường
Tuy chủ trương cắt giảm cuộc thi được đón nhận tích cực ở nhiều nơi, không ít giáo viên lại bước vào năm học mới với câu hỏi chưa có lời giải: nếu vẫn duy trì kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh, thành phố thì tuyển chọn học sinh giỏi ra sao khi không còn thi học sinh giỏi cấp trường? Nỗi băn khoăn nằm ở chỗ, trong nhiều năm, vòng thi trường và cấp dưới không chỉ là “phòng chờ” mà còn là công cụ nhận diện và sàng lọc học sinh tiềm năng. Dù Bộ cho phép ngoại lệ – có thể tổ chức thi ở cấp trường, cấp xã khi mục đích là phát hiện, tuyển chọn đội tuyển cấp tỉnh, quốc gia – khoảng mờ giữa “được phép” và “không biến thành phong trào” vẫn khiến nhiều nhà trường dè dặt.
Ở một số nơi, nhất là tiểu học, thay đổi này gần như không tạo xáo trộn vì lâu nay không tổ chức thi học sinh giỏi các cấp, chỉ có các sân chơi dạng giao lưu như “Rung chuông vàng”. Nhưng với bậc THCS và THPT, nơi từng có cấu trúc tuyển chọn tương đối ổn định qua nhiều vòng, việc bỏ hoặc thu hẹp thi học sinh giỏi cấp trường buộc giáo viên phải nghĩ lại toàn bộ quy trình tuyển chọn học sinh giỏi. Câu hỏi không chỉ là chọn ai, mà còn là chọn bằng tiêu chí nào để vẫn đảm bảo khách quan, công bằng – đúng tinh thần các kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh phải “thực chất, khách quan, công bằng, góp phần phát hiện, tuyển chọn, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu”.
Một hướng đi có thể thấy manh nha trong thực tế là thay thế các kỳ thi phong trào bằng những hình thức đánh giá gắn với quá trình học: lấy kết quả kiểm tra cuối kỳ, kết quả học tập, kết hợp với hoạt động câu lạc bộ, rồi mới tổ chức một vòng đánh giá nhỏ, nhẹ nhàng cho nhóm học sinh tự nguyện đăng ký. Cách này có thể giúp giảm áp lực thi cử cho cả lớp, đồng thời vẫn tạo “ống dẫn” để tuyển chọn học sinh giỏi cho cấp trên. Tuy nhiên, nó chỉ hiệu quả nếu nhà trường xây dựng được tiêu chí minh bạch và thống nhất, tránh tình trạng tuyển chọn dựa quá nhiều vào cảm tính hoặc thành tích cũ.
Điều chỉnh hệ thống thi học sinh giỏi: Cơ hội tái thiết, nhưng cần lộ trình rõ
Nhìn ở tầm hệ thống, công văn cắt giảm cuộc thi, hồ sơ, sổ sách, hội họp là bước đi trong chiến lược dài hạn: giảm các thủ tục hành chính không cần thiết để tăng thời gian cho dạy học và sinh hoạt chuyên môn. Ở cấp địa phương, các ý kiến cơ sở cho rằng, nếu chủ trương giảm các cuộc thi được triển khai đồng bộ, cùng với đổi mới phương thức đánh giá và tăng cường hoạt động giao lưu, trải nghiệm, đây sẽ là cơ hội để giáo dục chuyển dần từ tư duy chạy theo thành tích sang chú trọng chất lượng và sự phát triển thực chất của người học. Nói cách khác, dừng thi học sinh giỏi cấp trường là “cú hích”, nhưng thành công dài hạn phụ thuộc vào việc hệ thống có thay đổi cách nhìn về đánh giá và khen thưởng hay không.
Một đề xuất đáng chú ý từ địa phương là nên đưa các kỳ thi đòi hỏi chuyên môn sâu – như thi học sinh giỏi – lên cấp cụm hoặc cấp tỉnh, nơi có điều kiện tốt hơn về nhân lực và chuyên môn. Quan điểm này không phủ nhận giá trị của thi học sinh giỏi, mà muốn đặt chúng vào những cấp tổ chức có đủ năng lực chuyên môn, thay vì dàn trải xuống cấp xã, nơi nhân sự và chuyên gia giáo dục còn thiếu. Nếu được thiết kế tốt, mạng lưới thi ở cấp trên có thể kết hợp với các hoạt động giao lưu ở cấp trường, cấp cụm để vừa duy trì sân chơi cho học sinh có năng khiếu, vừa không tái tạo áp lực thi cử như trước.
Tuy nhiên, để tránh biến chủ trương đẹp thành khẩu hiệu, Bộ và các sở cần sớm đưa ra hướng dẫn cụ thể về tuyển chọn học sinh giỏi khi không còn hoặc thu hẹp thi học sinh giỏi cấp trường. Các trường, đặc biệt ở đô thị, cũng cần đối thoại nội bộ: mục tiêu của thi học sinh giỏi là gì, lợi ích và chi phí ra sao. Nếu coi thi học sinh giỏi là một phần của chiến lược phát triển năng lực cá nhân, thay vì “tấm huy chương” cho nhà trường, thì việc cắt giảm vòng thi dưới sẽ không phải là mất mát, mà là cơ hội sắp xếp lại để mọi kỳ thi còn lại đều có ý nghĩa, minh bạch và nhân văn hơn.
