Dự án nghìn tỷ mắc kẹt ở… mặt bằng
Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận là công trình giao thông huyết mạch, được đầu tư theo hình thức đối tác công tư, nhằm nâng cao năng lực kết nối giữa TP.HCM và Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng đang bị chậm tiến độ chủ yếu do vướng giải phóng mặt bằng và di dời hạ tầng kỹ thuật. Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM Trung Lương – Mỹ Thuận có tổng mức đầu tư hơn 36.000 tỷ đồng, dài hơn 96 km, khởi công tháng 12/2025 và dự kiến hoàn thành năm 2028. Đây là dự án mở rộng đường không dùng ngân sách nhà nước, được triển khai theo PPP/BOT bởi liên danh các doanh nghiệp hạ tầng lớn. Sau gần 8 tháng, 67 mũi thi công đã được triển khai trên toàn tuyến, nhưng các nhà thầu vẫn không thể thi công đồng loạt vì thiếu mặt bằng sạch, biến giải phóng mặt bằng thành điểm nghẽn thi công rõ ràng nhất.
Tiền đã có, người đã sẵn, nhưng mặt bằng vẫn “giam” tiến độ
Điều nghịch lý là dự án đã gần như hoàn tất bài toán vốn, nhưng lại phải “đứng chờ” vì chậm giải phóng mặt bằng. Doanh nghiệp dự án cho biết đến cuối tháng 7/2026, hợp đồng tín dụng 27.094 tỷ đồng đã được ký với liên danh 6 ngân hàng, trong khi hơn 2.900 tỷ đồng vốn chủ sở hữu và vốn hợp tác cũng đã được huy động, trong đó hơn 2.727 tỷ đồng đã tạm ứng cho các gói thầu xây lắp và tư vấn. Nền tảng tài chính, nhân lực, thiết bị đều đã tập kết trên công trường, nhưng nhà thầu chỉ được thi công trên phần mặt bằng cũ đã giải phóng, còn phần diện tích còn lại phải chờ địa phương bàn giao. Nói cách khác, nguồn lực xã hội đã bỏ vào nhưng đang bị “ghìm chân” bởi chính khâu giải phóng mặt bằng – khâu vốn được coi là điều kiện tiên quyết trước khi khởi công.
Nút giao Chợ Đệm: điểm nghẽn thi công phơi bày mọi điểm yếu hệ thống
Nếu phải chỉ ra một điểm nghẽn thi công điển hình, đó chính là khu vực nút giao Chợ Đệm – cửa ngõ của cao tốc TP.HCM Trung Lương. Tại đoạn Km9 – Km11+140, hàng loạt công trình hạ tầng kỹ thuật như đường điện trung thế, hệ thống cấp nước, cáp viễn thông và biển quảng cáo vẫn chưa được di dời. Nhiều đoạn tuyến khác từ Km11+140 – Km12+000, Km13+130 – Km19+240, Km20+920 – Km23+300 vẫn vướng đường gom dân sinh nằm trong phạm vi mở rộng tuyến chính. Các nhà thầu vì vậy không thể xử lý nền đất yếu, thi công cầu, mở rộng nền đường một cách đồng bộ. Dù Sở Xây dựng TP.HCM đã chấp thuận phương án tổ chức giao thông chia làm 5 giai đoạn, phương án này chỉ có ý nghĩa nếu mặt bằng được bàn giao liên tục; chỉ cần một mắt xích chậm, toàn bộ chuỗi thi công và phân luồng phải điều chỉnh lại.
Khi tiến độ gắn với trách nhiệm: địa phương còn bao nhiêu “dư địa” chậm trễ?
Thực tế cho thấy, không phải nhà thầu thiếu năng lực, mà chính sự lỏng lẻo trong tổ chức giải phóng mặt bằng ở cấp địa phương mới kéo lùi dự án. Tổng diện tích cần giải phóng mặt bằng là 117,14 ha, trong đó giai đoạn ưu tiên 20,15 ha cho đường gom và tuyến chính phải bàn giao từ tháng 6 đến tháng 10/2026, nhưng tiến độ tại TP.HCM, Tây Ninh và Đồng Tháp đều chậm. Ngày 8/6/2026, Bộ Xây dựng đã phải ra công điện yêu cầu bàn giao toàn bộ mặt bằng sạch trong quý III/2026, đồng thời nhấn mạnh Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố phải trực tiếp chỉ đạo và huy động cả hệ thống chính trị tham gia. Nếu địa phương tiếp tục chậm trễ, các dây chuyền thi công sẽ bị đứt quãng, chi phí chờ đợi phình to, và chi phí xã hội do ùn tắc, lãng phí cơ hội phát triển còn lớn hơn nhiều so với chi phí bồi thường.
Không thể để giải phóng mặt bằng mãi là “căn bệnh mạn tính”
Cao tốc TP.HCM Trung Lương – Mỹ Thuận không chỉ là một công trình giao thông, mà là trụ cột kết nối kinh tế của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và Đồng bằng sông Cửu Long, được kỳ vọng giảm tải Quốc lộ 1 và nâng cao năng lực vận tải toàn trục. Nếu để dự án mở rộng đường này bị kéo dài chỉ vì giải phóng mặt bằng, thông điệp gửi tới nhà đầu tư tư nhân sẽ rất tiêu cực: vốn tư nhân có thể bị “đóng băng” bởi những nút thắt hành chính. Các giải pháp đã nêu khá rõ: hoàn tất thủ tục pháp lý tiểu dự án bồi thường, ưu tiên bàn giao 20,15 ha đường gom trước hạn, gắn tiến độ với trách nhiệm người đứng đầu và tổ chức lại quy trình di dời hạ tầng kỹ thuật. Vấn đề còn lại là ý chí thực thi. Nếu không dứt khoát ngay từ dự án này, “căn bệnh mạn tính” mang tên giải phóng mặt bằng sẽ tiếp tục kéo lùi mọi tham vọng hạ tầng của chúng ta.
