700 tỷ USD cho Net Zero 2050: bài toán không thể giải bằng ngân sách và tín dụng truyền thống
Nhu cầu vốn xanh Việt Nam trong lộ trình chuyển đổi xanh hướng tới Net Zero 2050 là tổng hợp các khoản đầu tư bổ sung nhằm thích ứng biến đổi khí hậu, giảm phát thải và xây dựng hạ tầng tài chính bền vững, với quy mô lên tới hàng trăm tỷ USD, vượt xa khả năng của ngân sách và kênh tín dụng truyền thống, nên cần huy động vốn quốc tế thông qua một thị trường vốn minh bạch, đa dạng công cụ và chủ thể tham gia. Đây không còn là câu chuyện “đầu tư môi trường” mang tính phụ trợ, mà là bài toán an ninh kinh tế dài hạn. Khi Việt Nam cam kết đưa phát thải ròng về mức 0 vào năm 2050, yêu cầu huy động nguồn lực tài chính trở nên chưa từng có tiền lệ. Cùng lúc, tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu lên tăng trưởng khiến chuyển đổi xanh từ lựa chọn trở thành mệnh lệnh chiến lược cho cả khu vực công và khu vực tư nhân. Nếu không giải được bài toán vốn, mục tiêu Net Zero 2050 sẽ khó giữ được tính khả thi.
Vì sao on-lending không đủ để nuôi tham vọng Net Zero?
Hiện nay, vốn xanh quốc tế vào Việt Nam chủ yếu đi qua kênh cho vay lại (on-lending): các định chế tài chính quốc tế cấp vốn cho ngân hàng trong nước, rồi ngân hàng cho doanh nghiệp vay theo tiêu chí xanh. Cách làm này có ưu điểm là dựa vào hệ thống ngân hàng vốn quen thuộc với doanh nghiệp, và giúp chuyển tải các yêu cầu ESG, phân loại xanh, quản trị rủi ro vào quy trình thẩm định tín dụng. Tuy nhiên, nếu Việt Nam tiếp tục phụ thuộc gần như hoàn toàn vào on-lending, chúng ta đang chấp nhận để ngân hàng giữ vai trò “cửa ngõ” duy nhất của tài chính bền vững. Điều đó khiến thị trường vốn xanh Việt Nam phát triển chậm, ít công cụ trực tiếp như trái phiếu xanh, quỹ đầu tư xanh, cấu trúc dự án hợp tác công tư xanh… và làm giảm khả năng thu hút các dòng vốn quốc tế dài hạn đang tìm kiếm điểm đến mới.
Khoảng cách giữa nhu cầu 700 tỷ USD và khả năng hấp thụ vốn hiện tại
Theo báo cáo khí hậu và phát triển quốc gia, chỉ riêng giai đoạn đến năm 2040, Việt Nam đã cần thêm một lượng vốn đầu tư bổ sung rất lớn cho thích ứng và giảm phát thải, với khoảng một nửa được kỳ vọng đến từ khu vực tư nhân. Đặt trong bức tranh rộng hơn của chuyển đổi xanh trong vài thập niên tới, nhiều ước tính cho rằng tổng nhu cầu vốn có thể lên tới khoảng 700 tỷ USD. Con số này vượt xa khả năng của ngân sách nhà nước và dung lượng tín dụng truyền thống, khiến việc huy động vốn quốc tế trở thành yếu tố quyết định đối với tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp. Mấu chốt ở đây không chỉ là “thiếu tiền”, mà còn là thiếu một hệ sinh thái để tiền có thể giải ngân: khung pháp lý rõ ràng, tiêu chuẩn dự án xanh theo thông lệ quốc tế, hệ thống dữ liệu minh bạch, xếp hạng tín nhiệm đáng tin cậy và năng lực chuẩn bị dự án đạt chuẩn. Không có những cấu phần đó, dòng vốn quốc tế dù sẵn sàng cũng khó tìm thấy kênh đầu tư an toàn và hiệu quả.
Xây dựng trung tâm tài chính quốc tế: bước ngoặt để mở khóa vốn xanh
Việc định hướng xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM như một đầu mối kết nối dòng vốn quốc tế với các dự án xanh trong nước cho thấy một cách tiếp cận mới: đưa Việt Nam trở thành điểm đến chủ động của tài chính xanh, thay vì chỉ là bên nhận vốn qua trung gian ngân hàng. Mục tiêu đến năm 2030 là biến trung tâm này thành nơi tài chính xanh và chuyển đổi hàng đầu cho các nền kinh tế mới nổi châu Á. Để đạt được, chính sách phải đi trước một bước: xây dựng khung tài chính xanh, chuẩn hóa tiêu chí đánh giá dự án, phát triển công cụ tài chính bền vững và hạ tầng thị trường (dữ liệu, xếp hạng tín nhiệm, dịch vụ phân tích độc lập). Các hợp tác giữa ngân hàng, quỹ đầu tư, đơn vị dữ liệu và tổ chức quốc tế chỉ có ý nghĩa lâu dài nếu chúng được gắn vào một cấu trúc thị trường vốn minh bạch, nơi mỗi dự án xanh trở thành tài sản đầu tư có thể so sánh, đo lường và giám sát.
Kết luận: muốn Net Zero 2050, phải giải quyết minh bạch trước khi nói tới tiền
Việt Nam đang đứng trên hai “đường ray” song song: mục tiêu Net Zero 2050 và tham vọng xây dựng trung tâm tài chính quốc tế định hình bởi tài chính bền vững. Áp lực biến đổi khí hậu và khoảng cách vốn khổng lồ khiến việc huy động vốn quốc tế không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tồn tại của chiến lược chuyển đổi xanh. Nhưng vốn quốc tế chỉ chảy về nơi có luật chơi rõ ràng, dữ liệu minh bạch và cơ chế chia sẻ rủi ro đáng tin cậy. Vì vậy, ưu tiên chính sách không nên dừng ở các gói tín dụng xanh hay thỏa thuận on-lending, mà phải chuyển sang kiến tạo thị trường vốn xanh đa tầng, nơi doanh nghiệp, nhà đầu tư và nhà nước cùng chia sẻ một hệ tiêu chuẩn chung. Nếu làm được, Việt Nam không chỉ tăng cơ hội giải bài toán 700 tỷ USD, mà còn có thể trở thành trung tâm tài chính xanh của khu vực, thay vì là người đi sau trong cuộc đua chuyển đổi xanh toàn cầu.
