Đường sắt cao tốc Bắc Nam: dự án hạ tầng Việt Nam mang tính định hình chiến lược
Đường sắt cao tốc Bắc Nam là dự án hạ tầng Việt Nam được quy hoạch như trục giao thông xương sống, kết nối các trung tâm kinh tế, cảng biển, sân bay và đô thị lớn, với mục tiêu vừa hiện đại hóa vận tải vừa tái cấu trúc không gian phát triển quốc gia đến năm 2050. Trong bức tranh đó, câu hỏi không chỉ là xây tuyến đường như thế nào, mà quan trọng hơn là ai sẽ định hình công nghệ, tiêu chuẩn và lợi ích dài hạn gắn với nó. Một phái đoàn gồm 15 doanh nghiệp lớn của Pháp đã làm việc với Bộ Xây dựng, bày tỏ mong muốn tìm kiếm cơ hội hợp tác về hạ tầng đường sắt, đặc biệt là đường sắt cao tốc Bắc Nam và hệ thống metro. Cuộc trao đổi diễn ra ngày 7/5, khi Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn thông tin cho phía Pháp về định hướng phát triển kết cấu hạ tầng đường sắt giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050. Chính thời điểm này cho thấy Việt Nam đang mở cửa, nhưng đồng thời phải quyết đoán trong cách chọn đối tác lẫn mô hình đầu tư nước ngoài.
Hợp tác Pháp – Việt: cơ hội tăng tốc công nghệ hay nguy cơ lệ thuộc?
Không thể phủ nhận, nếu muốn có đường sắt cao tốc Bắc Nam đạt chuẩn quốc tế, Việt Nam cần kinh nghiệm và công nghệ từ những quốc gia đi trước, và Pháp là một trong các lựa chọn logic. Các tập đoàn như Alstom, Systra, SNCF hay Thales đã giới thiệu năng lực về đoàn tàu, tín hiệu, hạ tầng và tư vấn kỹ thuật với kinh nghiệm triển khai ở nhiều nước. Đại sứ Olivier Brochet khẳng định các doanh nghiệp Pháp mong muốn đồng hành lâu dài trong xây dựng hệ sinh thái giao thông đường sắt hiện đại, bền vững, đồng thời tìm hiểu cơ chế đầu tư và khả năng tham gia vào các dự án tại Việt Nam, điển hình là tuyến cao tốc Bắc Nam. Tuy nhiên, hợp tác Pháp Việt nếu thiết kế không khéo sẽ trượt sang quỹ đạo phụ thuộc công nghệ và tiêu chuẩn nước ngoài. Việt Nam đã xác định đào tạo nhân lực, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và xây dựng ngành công nghiệp đường sắt nội địa là yếu tố then chốt, với mục tiêu từng bước làm chủ vận hành, bảo trì hệ thống điện khí hóa và tốc độ cao. Vì vậy, mọi thỏa thuận với đối tác Pháp phải gắn chặt điều kiện chuyển giao, nội địa hóa và tham gia sâu của doanh nghiệp trong nước, thay vì chỉ là hợp đồng mua sắm thiết bị.
Tầm nhìn 2050: cao tốc Bắc Nam không chỉ là chuyện tốc độ tàu
Việt Nam định hướng đến năm 2050 hoàn thành tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc Nam và đồng bộ mạng lưới kết nối cảng biển, khu công nghiệp, khu kinh tế, vùng Tây Nguyên, các tuyến ven biển và kết nối quốc tế. Đây là tầm nhìn không chỉ về giao thông mà còn về cấu trúc phát triển và giảm tải cho đường bộ, hàng không. Trọng tâm đầu tư thời gian tới vẫn là tuyến cao tốc Bắc Nam, cùng các tuyến kết nối tới cảng biển quốc tế, sân bay và hệ thống metro tại Hà Nội, TP.HCM. Điều này sẽ tác động trực tiếp đến người dân: hạ tầng đường sắt hiện đại giúp giảm thời gian di chuyển, giảm tai nạn, giảm phát thải, đồng thời tạo mạng lưới vận tải hàng hóa hiệu quả hơn. Việt Nam coi đào tạo nhân lực, tiếp nhận công nghệ và xây dựng ngành công nghiệp đường sắt là chìa khóa để tự vận hành và bảo trì hệ thống, tránh việc phải phụ thuộc vào chuyên gia ngoại cho các hoạt động vận hành hàng ngày. Nếu làm đúng, lợi ích thực sự sẽ đến với hành khách lẫn doanh nghiệp trong chuỗi giá trị.
Từ ga Đà Lạt đến ga Deauville – Trouville: di sản đặt nền cho hợp tác thế hệ mới
Một chi tiết tưởng nhỏ nhưng nói nhiều về định hướng hợp tác Pháp Việt là việc hai bên không chỉ bàn siêu dự án mới mà còn ký kết thỏa thuận kết nghĩa giữa ga Đà Lạt và ga Deauville – Trouville cùng ngày 7/5 tại Hà Nội. Hai nhà ga này có sự tương đồng về cảm hứng kiến trúc Art Déco kết hợp yếu tố văn hóa, địa lý bản địa, và thỏa thuận đặt ra cơ chế chia sẻ kinh nghiệm quản lý kỹ thuật tòa nhà, cải thiện biển báo hành khách, bảo tồn di sản và phát triển du lịch bền vững. Đây là hợp tác mang tính biểu tượng: giao thông không chỉ là vạch tuyến mới mà còn là cách ứng xử với quá khứ. Nếu Việt Nam biết dùng chiều sâu di sản để yêu cầu đối tác tôn trọng và cùng nâng tầm giá trị địa phương, thì hợp tác trong các dự án hạ tầng Việt Nam sẽ cân bằng hơn, không bị biến thành sân chơi thuần kỹ thuật và tài chính. Theo Bộ Xây dựng, mối quan hệ lâu dài giữa hai nước là nền tảng để mở rộng hợp tác đường sắt theo hướng hiện đại, đồng bộ, xanh và bền vững.
Kết luận: Đường sắt cao tốc Bắc Nam phải là bệ phóng cho tự chủ, không phải đường băng cho phụ thuộc
Việc 15 doanh nghiệp lớn của Pháp đồng loạt bày tỏ quan tâm đến đường sắt cao tốc Bắc Nam và các dự án đường sắt đô thị là tín hiệu rõ ràng: Việt Nam đã bước vào giai đoạn mà hạ tầng giao thông trở thành thị trường cạnh tranh quốc tế. Đầu tư nước ngoài có thể giúp Việt Nam rút ngắn thời gian học hỏi, tăng tốc chuyển giao công nghệ và chuẩn hóa tiêu chuẩn vận hành, nếu đi kèm với chiến lược xây dựng ngành công nghiệp đường sắt nội địa mà Bộ Xây dựng đã nêu. Nhưng lợi ích không đến tự động. Nếu để nhà thầu nước ngoài chi phối thiết kế, công nghệ và tài chính mà doanh nghiệp Việt chỉ đứng ngoài, tuyến cao tốc Bắc Nam sẽ là câu chuyện thành công trên giấy nhưng gánh nặng dài hạn cho ngân sách và an ninh kinh tế. Ngược lại, nếu đặt điều kiện nghiêm ngặt về nội địa hóa, đào tạo nhân lực, chia sẻ tiêu chuẩn và cho phép doanh nghiệp Việt tham gia ở mọi khâu, dự án này sẽ trở thành bệ phóng cho tự chủ hạ tầng trong nhiều thập kỷ. Hợp tác Pháp Việt vì thế cần được nhìn như cuộc thương lượng chiến lược, nơi Việt Nam phải dứt khoát về thứ mình cần: không chỉ tàu nhanh, mà còn quyền làm chủ tương lai đường sắt.
