Đường sắt tốc độ cao Việt Nam: cuộc chơi mới của nhà thầu xây dựng
Đường sắt tốc độ cao Việt Nam là tổ hợp các dự án hạ tầng giao thông hiện đại, trong đó tiêu điểm là tuyến Bắc-Nam và các tuyến liên vùng, đang mở ra một cuộc cạnh tranh mới giữa những nhà thầu xây dựng HSR trong nước về năng lực kỹ thuật, nguồn lực tài chính và khả năng làm chủ các gói thầu đường sắt cao tốc có giá trị rất lớn. Trong bối cảnh thị trường xây dựng truyền thống dần bão hòa, đây không chỉ là bước chuyển chiến lược của doanh nghiệp mà còn là bài kiểm tra năng lực tổng thể của ngành xây dựng Việt Nam. Ai nắm được các gói thầu trọng yếu hôm nay sẽ định hình vị thế trên bản đồ hạ tầng đường sắt tốc độ cao trong nhiều thập kỷ tới.
Điểm nổi bật của dự án Bắc-Nam là tổng vốn đầu tư khổng lồ, trong đó phần xây dựng ước tính chiếm hơn một nửa. Khi “miếng bánh” xây lắp lớn đến mức tạo ra sân chơi riêng, câu hỏi quan trọng không còn là dự án có được triển khai hay không, mà là những cái tên nào sẽ đứng ở hàng đầu danh sách nhà thầu. Cách các doanh nghiệp chuẩn bị hiện nay cho thấy đây là cuộc đua chiến lược dài hơi, chứ không phải săn vài gói thầu lẻ. Một số nhóm đã chọn đi trước bằng việc đầu tư đào tạo, chuyển giao công nghệ, đặt cược mạnh vào đường sắt như mảng kinh doanh chủ lực.
Vingroup và tuyến Hà Nội – Quảng Ninh: lợi thế người đi trước
Trong bức tranh đường sắt tốc độ cao Việt Nam, Vingroup đang chiếm vị thế người mở đường với dự án Hà Nội – Quảng Ninh do VinSpeed trực tiếp đầu tư. Tuyến dài khoảng 120–121 km, đi qua Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh, được thiết kế đường đôi, khổ 1.435 mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế tối đa 350 km/h. Dù chưa đi vào khai thác, việc một tập đoàn tư nhân lớn quyết định đầu tư sớm tạo ra lợi thế về kinh nghiệm triển khai thực tế, quy trình quản lý và hệ sinh thái đối tác. Theo công bố, dự án đặt mục tiêu hoàn thành và khai thác trong năm 2028 – mốc thời gian cho phép nhà đầu tư và các nhà thầu tham gia tích lũy được hồ sơ năng lực đúng lúc cuộc chơi Bắc-Nam bước vào giai đoạn đấu thầu quyết liệt.
Về bản chất, tuyến Hà Nội – Quảng Ninh giống một "nhà máy thực hành" cho các bên liên quan: từ thiết kế đến thi công cầu, hầm, nền đường, hệ thống điện khí hóa. Khi những tiêu chuẩn tốc độ cao, yêu cầu an toàn và vận hành được kiểm nghiệm, các doanh nghiệp đi cùng Vingroup trên tuyến này sẽ có lợi thế rõ rệt khi đứng trước các gói thầu đường sắt cao tốc sau này. Thị trường có quyền hoài nghi liệu tư nhân có duy trì được tiến độ và chất lượng, nhưng nếu dự án cán đích đúng kế hoạch, Vingroup sẽ gần như mặc định trở thành đối tác tham chiếu khi các chủ đầu tư và cơ quan quản lý xem xét lựa chọn mô hình triển khai cho các dự án tiếp theo.
Đạt Phương và gói thầu gần 2.300 tỷ đồng: bước nhảy về vị thế
CTCP Tập đoàn Đạt Phương đã có bước nhảy đáng chú ý khi ký hợp đồng với VinSpeed để thi công hạng mục đúc và lao dầm tại tuyến Hà Nội – Quảng Ninh. Gói thầu "Thi công đúc dầm và lao dầm cầu điển hình Km0+000 đến Km13+499" có giá trị gần 2.294 tỷ đồng – con số đủ lớn để đưa doanh nghiệp này lên một mặt bằng năng lực mới trong lĩnh vực hạ tầng phức tạp. Dù phần việc trực tiếp của Đạt Phương chỉ chiếm khoảng 917,6 tỷ đồng, điểm quan trọng không phải là doanh thu ngắn hạn, mà là hồ sơ năng lực về thi công kết cấu cầu cho đường sắt tốc độ cao. Với tổng tài sản hơn 9.700 tỷ đồng và doanh thu gần 2.400 tỷ trong nửa đầu năm 2026, Đạt Phương đang cho thấy họ đủ lực để ôm các gói thầu hạ tầng quy mô, chứ không còn là nhà thầu phụ quanh các dự án đường bộ truyền thống.
Việc Đạt Phương xuất hiện trong danh sách nhà thầu của tuyến Hà Nội – Quảng Ninh gửi tín hiệu rõ ràng tới thị trường: sân chơi đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam sẽ không chỉ gồm vài tên tuổi quen thuộc. Khi một doanh nghiệp xây dựng đã đa dạng ngành nghề mạnh dạn đặt cược vào gói thầu đường sắt cao tốc chuyên biệt như đúc, lao dầm cầu, đó là dấu hiệu cho thấy biên cạnh tranh đang dịch chuyển từ giá xuống năng lực kỹ thuật và quản trị rủi ro. Nếu Đạt Phương hoàn thành hạng mục đúng tiến độ và chất lượng, họ có thể dùng dự án này làm "tấm vé" để bước sâu hơn vào các gói thầu cầu, hầm, nền đường trên tuyến Bắc-Nam và những dự án HSR khác, thay vì chỉ đóng vai trò bổ trợ.
Đèo Cả, Vinaconex, FECON, CC1: chuẩn bị dài hơi cho dự án Bắc-Nam 67 tỷ USD
Ở phía còn lại của cuộc đua, hàng loạt nhà thầu xây dựng lớn như Đèo Cả, Vinaconex, Lizen, FECON, CC1 đang âm thầm chuẩn bị cho dự án Bắc-Nam 67 tỷ USD. Tổng giá trị phần xây dựng ước tính khoảng 33,5 tỷ USD; dù không thể nhắc đến trực tiếp các con số ngoại tệ, quy mô này đủ để tái định hình trật tự ngành xây dựng trong nhiều năm. Đèo Cả xác định hạ tầng đường sắt là hướng đi chiến lược trong 5–10 năm tới, và đã hợp tác với các trường đại học, cùng doanh nghiệp Trung Quốc như Sany, PowerChina để chuẩn bị công nghệ, nhân lực cho các dự án đường sắt tốc độ cao và đô thị. FECON thì đi trước từ năm 2017, tiếp nhận công nghệ Đức và Italy trong xử lý nền móng, tường vây, chống thấm, thi công hầm đô thị – những mảng có thể áp dụng trực tiếp cho HSR.
Đáng chú ý nhất có lẽ là chiến lược “chuẩn bị trước thời cơ” của CC1. Doanh nghiệp này phối hợp với Trường Đại học Bách khoa TP.HCM triển khai chương trình đào tạo chuyên sâu "Đường sắt tốc độ cao – Đường sắt đô thị", tập trung vào kiến thức thiết kế, thi công, quản lý dự án và công trình hầm metro. CC1 đặt mục tiêu nâng cao năng lực từ kỹ thuật, công nghệ, tổ chức thi công đến quản lý và tích hợp dự án theo mô hình EPC. Trong giai đoạn tới, họ tiếp tục mở rộng hợp tác với các trường chuyên ngành trên cả nước nhằm xây dựng đội ngũ chuyên môn cho các dự án hạ tầng hiện đại. Cách làm này cho thấy các doanh nghiệp đã nhận ra rằng muốn tranh các gói thầu đường sắt cao tốc, không thể chỉ tăng máy móc và vốn, mà phải đầu tư bài bản vào con người và quy trình.
Bức tranh cạnh tranh: ai sẽ nắm các gói thầu đường sắt tốc độ cao?
Nhìn tổng thể, cuộc đua nhà thầu xây dựng HSR tại Việt Nam đang phân hóa thành hai nhóm: một bên là những doanh nghiệp đã bước vào các dự án cụ thể như Vingroup và Đạt Phương, bên kia là những nhà thầu hạ tầng truyền thống đang nâng cấp năng lực để tranh miếng bánh Bắc-Nam. Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam với tổng vốn đầu tư khổng lồ và phần xây dựng được ước tính chiếm khoảng 33,5 tỷ USD giống như một “giải vô địch” ngành xây dựng: ai giành được các gói thầu lớn sẽ có lợi thế về doanh thu, năng lực, thương hiệu trong một thời gian rất dài. Cạnh tranh sẽ không chỉ nằm ở giá, mà ở khả năng chứng minh có đội ngũ được đào tạo chuyên sâu, có công nghệ thi công cầu, hầm, nền đường đáp ứng tiêu chuẩn tốc độ cao, và có đối tác quốc tế tin cậy.
Điều đáng mừng là nhiều doanh nghiệp đã chọn cách chuẩn bị dài hơi thay vì chờ cơ hội đến rồi mới chạy. Đào tạo nhân lực, tiếp nhận công nghệ, thử sức trên những tuyến HSR đầu tiên như Hà Nội – Quảng Ninh cho thấy họ đang đầu tư vào năng lực thật chứ không phải chỉ làm đẹp hồ sơ. Kết cuộc của cuộc đua này sẽ phụ thuộc vào hai yếu tố: chất lượng thực tế trên công trường, và khả năng phối hợp giữa nhà thầu Việt với các đối tác nước ngoài trong việc làm chủ công nghệ. Nhưng dù ai thắng lớn, ngành xây dựng Việt Nam vẫn được hưởng lợi nếu xuất hiện một thế hệ nhà thầu đủ sức thi công đường sắt tốc độ cao, biến dự án Bắc-Nam thành bước nhảy về trình độ hạ tầng chứ không chỉ là con số trên giấy.
